Erg klein verhaal

Hoe leg je kinderen uit wat er met het klimaat aan de hand is? 

 

Lastig, want het is een ingewikkeld verhaal, vol aannames en onzekerheden. 

Je zou de geschiedenis van de planeet erbij moeten halen, voor zover we die denken te kennen, en wat we weten over zonnecycli en de invloed daarvan op de planeet, wat we weten over de dampkring en tot slot de invloed van menselijke activiteiten voor zover we die kunnen meten en ook verontrustende verschijnselen zoals stijging van de gemiddelde temperatuur, smeltende poolkappen en gletsjers en de mogelijke invloed daarvan op het waterpeil...

... en dan heb ik het nog niet over kooldioxide, methaan, pcb's, ozonlaag, kap van bossen, oprukkende woestijnen, aardmagnetisme, wandelende polen, plastic-soep en nog zo wat, zoals de kleine maar lawaaiige groep mensen die iedere verandering ontkennen of met schijnargumenten wegredeneren en de nog kleinere maar zeer machtige groep potentaten die zich nergens iets van aan wensen te trekken zolang hun fortuin maar groeit, en niet te vergeten hun boze, bange, gefrustreerde kiezers, als ze die nodig hebben. Viva!

Er zijn ook zo ontzettend véél mensen. Het lijkt wel een plaag.

Maak daarvan maar eens een verhaal of vertoog voor jonge kinderen, en dan liefst zodanig dat ze niet bang in een hoekje kruipen.

 

Marc ter Horst probeerde het, al dan niet in opdracht. Hij is niet van de koude grond, dat toonde hij o.a. in Viruswereld. Samen met Yoko Heiligers maakte hij het prentenboek Scheten uit de schoorsteen. 

Het kleine verhaal over klimaatverandering, staat er ook nog op de voorkant (niet op de titelpagina).

 

Het is inderdaad een 'klein verhaal' geworden. Kan ook haast niet anders, als je aan kleuters iets probeert te vertellen over klimaatverandering.

Het begint met het prachtige:

Sommige dingen kun je zien

en sommige dingen kun je niet zien.

 

Voor veel kleuters iets om over na te denken! 

Koeienscheten 'vliegen de lucht in', net als de 'scheten' van auto's en fabrieken.

Al die scheten in de lucht.

Je ziet ze niet, maar het zijn er steeds meer.

Boven ons hoofd hangt een deken van scheten.

De zonnestralen kruipen lekker onder de deken.

Zo wordt het steeds een beetje warmer.

'Lekker'? Afijn, strikt genomen klopt het niet helemaal (koeien boeren ook en zonnestralen kruipen niet), maar het is wel een mooi beeld.

 

De prenten van Yoko Heiligers bij dit vertoog zijn aardig, maar ook niet meer dan dat en daardoor misschien functioneel. Haar beesten hebben van die gezichten die ons of elkaar op bijna menselijke wijze aankijken. 

Zo lijken ijsbeer en zeehond elkaar hier met enige sympathie te bekijken:

 

 

De tekst maakt evenwel duidelijk dat hier een hongerige beer naar zijn of haar onbereikbare prooi kijkt.

 

De warmte van die onder de schetendeken gekropen zonnestralen veroorzaakt vervelende verschijnselen, zoals heftige regenbuien, lange droogtes en smeltend zee-ijs, maar:

Al die problemen in de wereld.

Het worden er steeds meer.

Daarom doen de mensen allemaal slimme dingen.

Slimme dingen om de deken van scheten niet dikker te maken.

Slimme dingen om de aarde niet warmer te maken.

En dat wordt in enkele utopische pagina's verder uitgewerkt.

Goed zo Marc, zonder optimisme vaart niemand wel. Klein momentje van werkelijkheidszin:

Al die slimme dingen zijn bedacht door

slimme mensen en ze bedenken er steeds meer.

Als heel veel mensen meedoen

wordt de deken van scheten langzaam dunner.

Dat duurt jaren en jaren.

'Als heel veel mensen meedoen', ... Zo is 't maar net. 'Jaren en jaren': ja, misschien wat te veel jaren.

Zo'n prentenboek zonder een flintertje hoop, dat zou niet kunnen. Op de laatste pagina's geeft Marc nog wat uitleg en tips mee, zoals 'minder vlees en kaas eten helpt!'. Maar ook:

 

 

Klaar ben je, als jonge 21e-eeuwer.

 

 

Horst, Marc ter, en Yoko Heiligers. Scheten uit de schoorsteen. Gottmer, 2022. ISBN 978 90 257 7649 7, 26 p.

Superhelden?

Tijdje geleden zat er zomaar een kaartje in de bus.

Ook superhelden moeten naar bed

 

stond erop. Getekend: Nanny Nina. Nooit van gehoord.

Andere kant:

Au pair ?!

"Hallo, ik ben Marieke :) Samen met mijn man, kinderen en onze hond is het lekker druk in huis! We hosten al 10 jaar een au pair. Onze jongste spreekt daardoor zelfs al wat engels en de kids ontdekken andere culturen. Gezellig en we hebben nu 30 uur per week hulp met opvang, koken, en alles in huis."

Met een schimmig foto'tje van een gezin. In kleur daaronder:

Wist jij dat...

- Een au pair bij je in huis woont?

- Een au pair slechts €500,- per maand kost?

- Een au pair 30 uur per week helpt met de kids,

- het huishouden en koken? (en ouderen zorg!)

Jouw au pair kan 1 september al op de stoep staan als je deze maand start. Meer info?

www.nannynina.nl / [tel.nr.]

 

Overgenomen met spelfouten en al, alleen de streepjes waren bolletjes.

Het lag enige tijd op tafel, want ik vroeg me af waarom ik me eraan ergerde.

Ik ben oud, dus nog steeds valt het me op als men me ongegeneerd met jij en jou benadert, maar daar wen ik aan. Jij wint, u verliest. En ook tutoyeerders kunnen beleefd zijn. Wie Engels als moedertaal heeft, weet niet anders.

Spelfouten, ach, de lokale schilder of meubelbekleder kan er ook wat van.

 

En dan: 'kost slechts €500,-'! Dat is ernstig onderbetaald voor wie 30 uur per week werkt. De rest van het minimumloon bestaat kennelijk uit kost en inwoning. Hier worden krentenkakkers aangesproken.

30 uur per week 'opvang, koken, en alles in huis'. Jawel. Of : 30 uur 'helpen met de kids' en dan óók nog huishouden, koken 'en ouderen zorg'. Ergens in dat gezellige huis van 'Marieke' zwerft nog een oma rond, moet je weten. Wie goed tuurt, ziet haar met wat goede wil op het foto'tje, net als de au pair, die toevallig een wat donkerder huidskleur heeft en zwart haar.

Het woord uitbuiting komt langs. Van alle tijden...

Het lag vooral aan de superhelden, denk ik. Zoals ik ook soms denk dat kids kinderen met een grote mond zijn, die net wat te veel mogen en net wat te veel geprezen worden. (Komt misschien vaak voor bij ouders die net wat te weinig tijd aan hun kinderen besteden.) Ja, kinderen hebben liefde en geborgenheid nodig, maar daarom zijn het nog niet direct superhelden. Houd ze wel met de benen op de grond, al kan een keer hoog optillen helemaal geen kwaad, zien ze wat verder.

 

Gauw wegdoen, dat kaartje.

Geluk op een bakfiets

Rooie dus, van Willem van Toorn, 1991. Volledige titel: Rooie en andere verhalen over mijzelf en mijn klas.

Uit een kastje gehaald, weet niet meer waar, en in enkele dagen gelezen. Zijn 'eerste jeugdboek', heet het in de flaptekst. Maar hij was volgens mij al langer actief in de jeugdliteratuur als vertaler, o.a. van werk van Aidan Chambers.

1991. Het boek won een Zilveren Griffel en ik zou het moeten kennen, maar ja, zeker in die tijd las ik veel maar niet alles dat voor kinderen verscheen. 

Nu, ruim dertig jaar later, kan ik alleen maar vaststellen dat het verhaal de bekroning waard was. 

Het is een verhaal over een geweldige groep scholieren op een kleine middelbare school, die volgens de flaptekst een 'experimentele school' zou zijn. Maar in het verhaal is het na de eerste pagina gewoon een school, met één geweldige leraar en schoolleider, Mol.

Mol gaf Engels; hij was de baas van ons schooltje én onze klasseleraar en we hadden hem gevraagd of hij ook meeging. Hij heette helemaal geen Mol, maar Van Akker of zoiets. We noemden hem Mol omdat hij er zo uitzag: klein en heel breed, met grote boerenhanden waarvan het je verbaasde dat ze een pen of een krijtje konden vasthouden. Wij waren misschien wel een beetje raar, maar hij was de gekste van ons allemaal. Het kon hem absoluut niet schelen wát je precies deed op school, je mocht wat hem betreft je hele eigen programma kiezen of niks doen, maar hij had twee regels:

1 Je gedraagt je hoffelijk en valt niemand lastig, want jouw vrijheid houdt op waar die van een ander begint.

2 Als je besluit iets te doen, doe je het zo goed als je kunt.

We, want er is een verteller, Walter, die tevens een van de hoofdpersonen is, een van die scholieren, en dus ook de mijzelf en mijn in de titel. Rooie is een beetje vreemde titel, trouwens, want die slaat vooral op het eerste hoofdstuk, dat ook 'Rooie' heet en zo begint:

De raarste jongen van onze klas is Rob. We waren allemaal wel een béétje raar, anders hadden we niet op die school van ons gezeten, maar gewoon op een lyceum of een technische school. Ik heb het nu over de tijd dat de brugklassen nog niet bestonden. Onze school was een experiment. Hij had maar drie klassen, en daar zaten jongens en meisjes in die 'nog niet wisten wat ze wilden'. Je schijnt normaal te zijn als je op je dertiende of veertiende al precies weet wat je met je leven wil, dus waren wij niet normaal. Mensen die van de lagere school naar 'gewone' scholen gingen, dachten waarschijnlijk dat wij stom waren, maar ik ben zelf bij voorbeeld lang niet stom en dat gold voor de anderen ook.

Die Rob krijgt een aandoening waardoor hij zijn haar verliest. Mol leidt dat een beetje in en

Rob kwam de volgende dag weer op school en we bekeken het hoofd aandachtig. Zo iets was echt nog nooit vertoond. Er zat absoluut geen haar meer op en van de weeromstuit leken zijn wenkbrauwen vier maal zo groot. Je kon dwars over zijn schedel de naden zien lopen die babyhoofden zo eng maken en die je ook op je eigen hoofd nog onder je haar kan voelen.

'Je ziet er geleerd uit,' zei Herman. Herman was onze grote sportman. Hij voetbalde en had een zeilboot. Zijn vader was rijk. Annemiek pakte Rob zijn fototoestel af om een foto van alle jongens te maken, de kale Rob in het midden. Rob grijnsde voorzichtig, duidelijk opgelucht dat niemand om hem lachte. Toen begon hij te huilen. Dat was geen gezicht, zoals je je kunt voorstellen.

'Jullie...', zei hij. 'Nou ja.'

'Wat nou jullie,' zei ik.

'Nou ja,' zei Rob. 'Jullie zijn geweldig.'

'Je moet niet zeuren,' zei Sjaak, buitengewoon zacht voor zijn doen. Verder praatten we er niet over. Eigenlijk wende je gauw aan zo'n kale kop. En het vreemde was, dat het Rob áárdiger leek te maken.

Zo'n soort groep dus.

Het stemde me licht weemoedig. Zouden zulke groepen scholieren nog bestaan? Bestonden ze toen eigenlijk nog? Nou ja, waarom niet?

Vaag resoneerde het bekende citaat 'Jongens waren we, maar aardige jongens' uit Nescio's Titaantjes. Heimwee naar een gelukkige, overzichtelijke wereld.

Hopelijk tonen deze citaten hoe soepel dit verhaal is geschreven. Het is verleidelijk om meer te citeren, maar ik doe het niet. Nou ja, vooruit nog een dan, want wat doet dat 'Rooie' dan. Rob besluit een pruik te nemen en komt met een knaloranje exemplaar aanzetten. Op een dagje uit met een boottochtje gaan ze aan wal bij een café waar een stel klieren Rob begint uit te schelden: 'Rooie!'

'Rooie pleeborstel,'zei de knul en gaf Rob een duw waardoor hij bijna het water in vloog en de pruik van zijn hoofd gleed. Rob was zo razend dat hij de knul een lel tegen zijn hoofd gaf met de cameratas. De camera blaak later nog aardig beschadigd. De knul tuimelde achterover met zijn handen op zijn neus. Het bloed liep tussen zijn vingers door. Maar intussen kwam zijn kameraad op Rob af. Dit werd het grote ogenblik voor Annemieke. Voordat Herman zelfs maar in beweging kon komen, had ze een van haar gemene judograppen met die tweede gast uitgehaald, zodat hij op zijn rug op de steiger belandde, met zijn schouder tegen een bolder, wat aardig pijn leek te doen. Die cursussen zelfverdediging voor vrouwen, dat is dus geen flauwekul, zoals jaloerse mannen wel eens beweren.

Intussen waren wij, terwijl Mol voor in de boot tegen de aanvallers stond te tieren, ook bij de steiger, zodat de twee helden het verstandig vonden hun brommer te grijpen en te maken dat ze wegkwamen, te meer omdat ook de stevig gebouwde cafébaas naar buiten kwam. Tegen de tijd dat wij vaste grond onder de voeten hadden, hoorde je alleen hun stomme geknetter nog in de verte.

Rob stond er ontredderd bij, tranen in zijn ogen, de verfomfaaide pruik en de cameratas in zijn handen.

'Die klootzakken,' zei hij. 'Die klootzakken.'

'Jongen, wat gaf je hem een hengst,' zei Sjaak.

'Annemieke, die was goed,' zei Herman. 'Ik wil een vriendin die op judo zit, dan kan je veilig overal naar toe.'

Zo, titel verklaard.

Wat ik schreef is dat 'Rooie' eigenlijk een wat vreemde titel is, want ná dat eerste hoofdstuk draait het vooral om de verteller zelf en zijn eerste grote liefde Linda, die ook in de klas kwam, net als Paolo uit Italië, die later weer verdween en toen weer terugkwam want hij was weggelopen. Ja, ook weer een verhaal in een verhaal, er gebeurt hier echt van alles, maar ik pas ervoor om dat te gaan samenvatten.

Dat betekent dat in het allerlaatste citaat wellicht wat onbegrijpelijkheden zitten, maar de enige manier om erachter te komen is het boek te gaan lezen. Het is zeker nog ergens te vinden. Al is het maar in zo'n buurtbibliotheekje, waar ik het vond.

Het einde:

Toen ik met Linda op dat bruggetje bij de jeugdherberg stond, dacht ik dat ik in mijn hele leven nooit meer gelukkiger kon worden dan op dat ogenblik. En toen ze na dat ellendige begin van de zomervakantie de werkplaats in kwam lopen en mijn vader een zoen gaf, dacht ik dat weer. En nu, trots als een aap op die wiebelende bakfiets met de zingende Mol en zijn uitdragerij voorin, en mijn vrolijke vriendin hobbelend op de keien naast mij, wist ik het zeker. Gelukkiger kon een mens niet zijn.

Intussen ben ik nog een heleboel keren ongelukkig en weer gelukkig geweest, maar als ik het woord geluk hoor, of lees, dan zie ik nog bijna altijd dat beeld: verbaasde voorbijgangers die stil blijven staan om te kijken naar een slungel op een  bakfiets vol rare spullen, een soort zeerover voorin die luidkeels 'The Owl and the Pussycat' zingt en een meisje met rode wangen en zwart haar en blauwe ogen dat van het lachen bijna van haar fiets valt.

 

Toorn, Willem van. Rooie en andere verhalen over mijzelf en mijn klas. Querido, 1991. ISBN 90 214 8414 5 / 978 90 214 8414 3, 111 p.

Twee soorten recensies

Voor ik het vergeet even noteren. In De Groene Amsterdammer 11-8-2022 trof ik op p. 56 en 57 twee recensies die in opzet elkaars tegengestelde zijn.

Op p. 56 bespreekt Kees 't Hart Bergen aan zee van Pauline Slot. 

Het is het verslag van een leeservaring. Er wordt geen enkele andere titel in genoemd, niet verwezen naar eventueel ander werk van Pauline Slot, Kees 't Hart beschrijft nauwkeurig hoe hij na aanvankelijke reserve zich liet meeslepen door dit verhaal, dat als hoofdpersoon de echtgenote van een bergbeklimmer (Berend) heeft. Zijn reserve betrof die bergbeklimmer en bergbeklimmers in het algemeen. Het is vooral de stijl die hem overtuigt, de mooie zinnen.

Ik was blij dat ik schrok, wat een zin! En deze prachtige scène: 'Ik lag met mijn hoofd op zijn schouder. Ik hoorde zijn lage hartslag, voelde de rust die daarvan uitging. Mijn eigen hart sloeg mee met de seconden, ging sneller.' Hij had meer tijd! Ik geef toe: deze roman ontroerde me, ja zelfs Berend ontroerde me. Wat een lul, maar toch...

 

Op p. 57 staat de recensie door Graa Boomsma over De tovenaar van Colm Tóibín, 'een roman over Thomas Mann (1875-1955)'.

Ook een leeservaring natuurlijk, zoals elke recensie, maar hier maakt de recensent me snel duidelijk dat hij het werk van Thomas Mann kent, dat hij veel heeft gelezen over Thomas Mann en zijn familie, en ook minstens één andere titel van Tóibín kent, namelijk 'zijn James-roman De meester'. Dat zal dan wel Henry James zijn, dacht ik, want zo ongeletterd ben ik nou ook weer niet. (Het klopt.)

Maar zo belezen als Graa Boomsma ben ik niet, dat besef ik. Van Thomas Mann heb ik alleen ooit Der Tod in Venedig gelezen. Prachtig verhaal.

Deze recensent is van het type omgevallen boekenkast. Op zich niets tegen, je kan er iets van leren, krijgt een stukje literatuurgeschiedenis mee. Maar een nadeel is er ook.

Hij eindigt zo: 

Die kerndagen in Manns leven tot een roman verheffen, zou dat niet beter zijn geweest? Zeker, er staan fascinerende passages in De tovenaar en ook hilarische, bijvoorbeeld over de snobistische Alma Mahler ('En kijk mij nou, ik trouw met de ene na de andere Jood') die uit Europa wil vluchten met 23 koffers... Maar staat er voor de Mann-lezer iets nieuws in De tovenaar? Helaas.

 

Onder meer blijkt uit deze recensie van Graa Boomsma het verhaal heeft gelezen als een biografie, niet als een roman, en hij laat mij achter met het idee dat ik nog wat zou moeten inhalen. Helaas...

De barst in je leven

Her en der in steden en dorpen staan of hangen kastjes met mee te nemen en eventueel weer terug te plaatsen boeken. Zo'n uitstalkastje met mee te nemen (en eventueel weer terug te plaatsen of ergens anders achter te laten) boeken levert nog eens iets op.

Rooie van Willem van Toorn, uit zo'n kastje geplukt, heb ik net uit. Een heel dik boek van Umberto Eco, Het eiland van de vorige dag, ook in zo'n kastje gevonden, ligt al wekenlang op mijn nachtkastje en mocht wegens gewichtigheid niet mee op fietsvakantie, afgelopen maand.

 

In plaats daarvan las ik na het fietsen (digitaal) The Swimmers van Julie Otsuka. Fascinerend, vooral door de stijl, en weemoedig, soms bitter. Vooral het hoofdstuk 'Belavista' is sarcastisch. Grappig dat veel aankondigingen over de eerste twee hoofdstukken gaan, de zwemclub, terwijl die eigenlijk de opmaat zijn voor wat volgt.

De stijl: compact, geserreerd (mooi oud woord), en met een anonieme verteller die iemand aanspreekt. Dat wil zeggen, ná die twee inleidende hoofdstukken. Daarin gaat het over 'ons'. Wij, van de zwemclub, de verzameling zwemmers die elke week het zwembad bezoeken. Of one of us, een enkele keer aangeduid met een eigenschap of/en een naam, zoals de vergeetachtige Alice.

 

Wij zwemmers hebben allemaal onze vaste gewoontes en rituelen. Het zwemmen op zich, het bezoeken van het zwembad beneden in een gebouw, is al een ritueel. Niet uit te leggen aan them above.

In hoofdstuk twee verschijnt er een barst (crack) in de vloer van het bad. Meesterlijk hoe de verschillende reacties worden beschreven. 

Na de eerste verontrusting wordt de barst als het ware opgenomen in hun leven, want hij lijkt niet echt gevaarlijk. (Ik dacht even aan Leonard Cohen: 'There is a crack in everything. That's how the light gets in.' 'Anthem', een van zijn meest weemoedige liederen. Nee, zo'n barst was het dus juist niet.)

 

Maar toch komt er een eind aan: het zwembad wordt voor nader onderzoek gesloten.

Het duurde even voor ik in het volgende hoofdstuk, dat een compleet nieuw verhaal leek, doorkreeg dat de opsomming over wat je je wel en niet meer kan herinneren, direct gericht was aan Alice. En dat de anonieme verteller wel haar dochter moest zijn. Alice is opgenomen in een tehuis voor demente personen, Belavista. Het hoofdstuk met die naam is een soort reclamefoldertekst voor Belavista, met zoals gemeld een sarcasme waar ik droevig van werd, met dit einde:

Soon you will be totally empty, a void, and, for the first time in your life, you will be free. You will have attained that state of being aspired to by mindful meditators across the planet - you will be existing utterly and completely 'in the now'.

In de hierna volgende hoofdstukken lijkt de verteller zich tot zichzelf te richten en haar onderwerp is haar moeder, die langzaam maar gestaag de greep op haar leven verliest.

Ik citeer de laatste alinea:

One last memory. By the time you finish your third novel she has not spoken in more than one year. Now, your father says, he just wishes he could hear her say something, anything. But to whatever you ask, she just looks at you - her eyes calm, all-seeing, forsaken - and nods. You are not sure if she still knows who you are, so you write down your name on a name tag and pin it onto your shirt. You give her a copy of your book and watch her slowly leaf through the pages - her hands, though spotted, are still elegant, with long slender fingers that taper into perfect oval nails - and when she gets to your photograph on the back flap she stares intently at the picture of your face, then at your name tag pinned to your shirt, and then up to your face. 

And when she gets to your face, she stares into your eyes with wonder. She does this loop again and again. Photograph, your name beneath it, your name on your name tag, your face above it. And every time, she gets to your face, she looks as of she is about to speak.

Tellen tot en met één

Een prentenboek als voordracht, dat is een bijzonder kunstje. Caspar Salmon en Matt Hunt probeerden het in 2022 met How to Count to One, en dat verscheen dit jaar meteen in Nederlandse vertaling (door J.H. Gever) bij Gottmer als Het nummer één telboek.

Salmon over zichzelf: 'I’m a freelance journalist specialising in film and culture, with a particular interest in queer cinema and the way art reflects the politics of our time. That being said, I will write anything at all in return for money — please help me clothe and feed my children.' Geen typische prentenboekmaker dus, en dat merk je.

 

Want dit prentenboek komt vermoedelijk het best tot zijn recht als je het luid en duidelijk voorleest - met een of meer kleuters als publiek op schoot of zó dat ze de prenten kunnen zien. 

Het zou een ideaal prentenboek zijn voor een vertelkastje, of om voor te dragen voor een groep met de prenten geprojecteerd achter de verteller. Liever niet als video.

Dat begint al op de titelpagina.

 

 

Met excuses, want de afmetingen van dit grote vierkante prentenboek laten geen mooie scan toe, de kanten verdwijnen.

(Let op: we tellen tot één en NIET verder!)

En dan de start:

 

 

Heel makkelijk. Er staat slechts één appel afgebeeld.

Draai de bladzijde om en je krijgt

 

Klopt! ÉÉN!

 

        En nu iets groters...

 

En dan verschijnt een olifant. Eén olifant, inderdaad. Maar daarna wordt het ietsje moeilijker. Een tweepagina-afbeelding van twee walvissen in het water. Een spuit er en op die fontein drijft een worstje.

Tekst links:

Ja, helemaal goed. EENTJE!

Oké, en wat dacht je hiervan?

        Hoeveel...

Tekst rechtsonder, in het water:

WORSTJES zie je?

Een leuk instinkertje voor al te snel roepende kleuters.

 

Zo gaat dat verder. Een leuke concentratie-oefening: de kleuter zal geneigd zijn snel de grote objecten te tellen, maar steeds blijkt uit de tekst dat er nu juist iets anders geteld moet worden, als regel heel klein. Er dient goed geluisterd te worden! De lol is uiteraard dat er tóch verder geteld kan worden - al is dat niet de bedoeling.

Aan het einde is er een prijs.

 

 

 

Als zoekplatenboek past dit grappige prentenboek in een lange traditie. (Wie herinnert zich nog de prachtboeken van Anno Mitsumasa in de jaren '70? In 1981 won hij nog een Zilveren Penseel en in 1984 de Hans Christian Andersen Award.)

Salmon, Caspar, en Matt Hunt. Het nummer één telboek. Vert. J.H. Gever. Gottmer, 2022. ISBN 978 90 257 7578 0, 26 p.

Griffels en penselen in overvloed

Onlangs zijn de Griffels en Penselen bekendgemaakt.

Voor het eerst werden dit jaar Bronzen Griffels en Penselen uitgereikt, in plaats van Vlag-en-Wimpels, zodat we nu 45 titels hebben die met zo'n etiket zijn beloond.

Dat zijn er rijkelijk veel - te veel wellicht. Hier is een handig lijstje met afbeeldingen van de boeken. Hier is de officiële lijst van de CPNB.

De oorspronkelijk Nederlandstalige Zilveren Griffels en Penselen zijn automatisch genomineerd voor de Gouden Griffel en Gouden Penseel, die bij de start van de Kinderboekenweek (5-16 oktober, anderhalve week dus) bekendgemaakt worden. 

Tegen die tijd kom ik er op terug, denk ik.

De Griffeljury bestaat dit jaar uit Ernestine Comvalius (voorzitter), Kim Blackburn, Emma Eigenraam, Thomas Hardie, Rubén Rodriguez da Silva, Susan Venings en Joan Windzak. De Penseeljury: Peggy Brandon (voorzitter), Rozemarijn Blankestein, Kirsten König, Loes Reichenfeld en Ilona van Tuinen.

Boeken op vakantie

In juli sluiten de scholen. Vakantie! Zes weken zonder lessen, zonder schoolboeken, dus ook zonder schoolbibliotheek en vaak ook zonder leesboeken.

 

Al decennia geleden vonden bibliotheken daar iets op: lijstjes met titels van aantrekkelijk geachte boeken, en kinderen die ze allemaal lazen kregen een prijsje. Daaromheen allerlei activiteiten. Zomerleesprogramma, Zomerboekenplan, Zomerlezen, Leesprogramma... en dat aanbod bestaat nog steeds in diverse Nederlandse bibliotheken, bijvoorbeeld in Dordrecht, al biedt hun centrale dienstverlener NBD Biblion hiervoor geen materialen meer aan. De CPNB wel, overigens, zie hier. Ook kinderboekwinkels spannen zich hier en daar in om jonge klanten te verlokken tot het kopen van een boek voor op vakantie, zie bijvoorbeeld de nieuwsbrief van de Utrechtse Kinderboekwinkel. En er is zelfs een educatieve uitgeverij die een soort zomerleesprogramma heeft opgestart, Blink, die ook aan de weg timmert met een leesmethode waarin veel plaats zou zijn voor 'lezen uit nieuwsgierigheid', Blink Lezen.

 

Alle beetjes helpen.

 

Een fijn boek lezen is een prettige en soms verrijkende ervaring. 

Daarnaast is er inmiddels een berg onderzoek waaruit blijkt dat er veel positieve bij-effecten zijn. (Heel recent (23 juni) werd in Nederland nog zo'n onderzoek gepresenteerd: Verrijkt vrij lezen; Een meta-analyse van de effecten van toevoegingen aan vrij lezen.) 

Lezen vergroot je woordenschat, je leert er beter door lezen, je leert je verplaatsen in anderen, je leert wat meer over de wereld. Enzovoort. Geldt voor iedereen, jong en oud.

Vraag het directeur Sylvie Dhaene van Iedereenleest (B) of directeur Gerlien van Dalen van Stichting Lezen (NL).

In Lezen, het kwartaaltijdschrift van Stichting Lezen, hamert Gerlien van Dalen er in het redactioneel ieder nummer weer opnieuw op. Ook in het meest recente nummer, 2022-2, waarin ze aandacht vraagt voor de 'aarzelende lezer'. Die moet over de streep getrokken worden.

Als ze al haar stukjes van de afgelopen jaren achter elkaar zou lezen, zou zij wellicht bevangen worden door een zekere treurnis. Er zit een repeterende factor in.

Want uit diverse metingen (waarover in dit blog regelmatig is bericht en zie ook hier) blijkt dat ondanks alle inspanningen van leesbevorderaars en leerkrachten kinderen steeds minder en steeds slechter lezen - en ja, daar is verband tussen. Erger, ook leerkrachten lezen steeds minder en steeds slechter, vooral de jongere garde. 

Het Nederlandse leesonderwijs is uitgehold, rapport na rapport toont dat aan. Ligt niet alleen aan die onderbetaalde en soms te weinig geschoolde leerkrachten, ook aan grotere en steeds diversere groepen, soms wat doorgeschoten regel- en administratietucht en saaie leesmethodes met zouteloze tekstjes.

Of het recente Masterplan Basisvaardigheden daaraan iets gaat veranderen, dat weet ik nog niet zo zeker.

 

De oplossingen voor dalende onderwijsprestaties en andere grote vraagstukken zijn afgelopen jaren te veel overgelaten aan de onderwijssector zelf, die bovendien met grote tekorten kampt. Ik heb hoge verwachtingen van het onderwijs, maar zij mogen ook iets van mij verwachten. 

Het kabinet stelt in het coalitieakkoord structureel € 1 miljard beschikbaar voor onderwijskwaliteit, waarmee de basis op orde moet komen. Ik vind het belangrijk dat we deze middelen zo investeren, dat we schoolleiders en leraren beter faciliteren zodat zij hun werk goed kunnen doen, focus kunnen aanbrengen in hun curriculum en hun ambities waar kunnen maken. Daarom wil ik niet alleen financiële middelen ter beschikking stellen, maar leraren daadwerkelijk helpen met kennis en mogelijkheden voor hulp en ondersteuning.

Aldus in mei 2022 het jonge broekie Dennis Wiersma ('minister voor primair en voortgezet onderwijs', VVD). Het is niet de eerste keer dat een Nederlandse regering meldt dat er iets loos is met het 'voorwerp van aanhoudende zorg'. Het zal waarschijnlijk ook niet de laatste keer zijn. Als iets de huidige en direct voorgaande regeringen kenmerkt, dan wel een grote mate van bestuurlijk onvermogen.

Bovenstaand ministerieel citaat verdient een oefeningetje close reading.

- 'De oplossingen voor dalende onderwijsprestaties en andere grote vraagstukken zijn afgelopen jaren te veel overgelaten aan de onderwijssector zelf.' 

Bewijs? Ik zou juist denken dat er buiten het onderwijs teveel oplossingen zijn bedacht, die vervolgens niet bleken te werken. Of de minister moet al die adviseurs en andere stuurlui aan de wal tot 'de onderwijssector' rekenen.

- 'Ik heb hoge verwachtingen van het onderwijs, maar zij mogen ook iets van mij verwachten.'

'Van mij'? Alsof een minister in zijn eentje regeert. En 'zij mogen' verwijst naar 'het onderwijs'?

- 'Het kabinet stelt in het coalitieakkoord structureel € 1 miljard beschikbaar voor onderwijskwaliteit, waarmee de basis op orde moet komen.'

Wat heet 'structureel'? Ieder jaar? Wat betekent dat 'de basis op orde' moet komen? Klinkt flink, zegt niets.

- 'Ik vind het belangrijk dat we deze middelen zo investeren, dat we schoolleiders en leraren beter faciliteren zodat zij hun werk goed kunnen doen, focus kunnen aanbrengen in hun curriculum en hun ambities waar kunnen maken.'

Nu is er ineens 'we'. Wie? Wij 'met zijn allen', om eens een erg versleten politiek cliché van de plank te halen? Dat 'beter faciliteren', zou dat inhouden dat eindelijk de groepen kleiner worden, dat de lonen stijgen zodat jonge leerkrachten een woning kunnen kopen, dat die leerkrachten overdag tijd krijgen om lessen voor te bereiden?

Over de komma achter 'investeren' heb ik het maar even niet. (Die maakt de daarop volgende bijzon uitbreidend in plaats van definiërend.)

'Focus aanbrengen in hun curriculum en hun ambities waar maken': wie hoor ik hier hol lachen? Wat een modieus gezwets.

 

Afijn, laten we de moed er inhouden en stug doorgaan met het onder de aandacht brengen van manieren om vooral kinderen aan het lezen te brengen en te houden.

De Nederlandse Talunie heeft daartoe kort geleden ook een instrument gemaakt, de website Rijke teksten. De term is in en dat is verklaarbaar, iedereen begrijpt wat ermee wordt bedoeld, zie ook hier en hier.

Alle beetjes helpen...

Weg die prefab leesmethode

Merel van Vroonhoven schrijft al enige tijd stukjes voor de Volkskrant waarin ze verslag doet van haar ervaring als docent basisonderwijs, ofwel juf. Over haar stap van bedrijfsleven (Nationale-Nederlanden, ING, Nederlandse Spoorwegen en de Autoriteit Financiële Markten) naar onderwijs heeft ze inmiddels een boek gepubliceerd, De stap, hoe mijn weg naar de top me naar het klaslokaal bracht.

Vast heel lezenswaardig, want dat zijn haar stukjes (bijna elke zaterdag) ook.

 

Op 18 juni verscheen er een onder de kop 'Samen lezen doet de waakvlam van grenzeloze kindernieuwsgierigheid moeiteloos oplaaien'.

Haar school heeft de 'prefab leesmethode'  afgedankt en is overgestapt op 'bezielende verhalen'.

Lezen? Zie hier, maar voor de zekerheid ook hieronder.

'Samen lezen doet de waakvlam van grenzeloze kindernieuwsgierigheid moeiteloos oplaaien' 17 juni 2022

‘Vanmiddag even bellen?’, app ik Nadia, mijn collega van de parallelklas. Ik zit met een kopje thee achter mijn laptop in de bibliotheek. Het is mijn columnschrijfdag. Maar eerst nog even wat laatste actiepunten wegwerken. Zonder zeurende to-dolijst in mijn kop, dat schrijft beter. Even later appt Nadia terug: ‘Prima! P.S. Gisteren het hoofdstuk Vluchten gelezen. Was weer top!’

Ik glimlach. Wat een feest om te merken dat het leesplezier in de klas binnen enkele maanden zo is toegenomen. Op dit moment lezen we een boek over kinderarbeid in de 19e eeuw. Met hart en ziel leven de kinderen mee met hoofdrolspeler Pier, een 9-jarige jongen, die dag en nacht in een vieze, donkere fabriek werkt.

Eind vorig jaar staken Nadia en ik ons licht op bij verschillende scholen met hoopgevende resultaten op het gebied van effectief leesonderwijs. Daarop besloten we met steun van onze schooldirecteur – zelf een boekenverslinder – de prefab leesmethode naar het grofvuil te verwijzen. Sindsdien komen bloedeloze teksten zonder diepgang ons klaslokaal niet meer in! We lezen uitsluitend nog bezielende verhalen die kinderen nieuwe kennis bijbrengen over de wereld waarin ze leven.

Wekelijks speuren Nadia en ik bibliotheken, kranten en het internet af naar mooie, rijke teksten en boeken passend bij thema’s zoals het ontstaan van de aarde, de werking van het menselijk lichaam, de wereldoorlogen en de slavernij. De kinderen vinden het allemaal even boeiend. Samen lezen doet de waakvlam van hun grenzeloze kindernieuwsgierigheid moeiteloos oplaaien in een fel vlammend vuur. Stap voor stap verdwijnt hun angst voor langere teksten-zonder-plaatjes en moeilijke, onbekende woorden.

Nadat ik Nadia een fijne schooldag heb gewenst, zet ik mijn telefoon uit. Op zoek naar inspiratie voor mijn column scan ik de dagbladen en blader in mijn aantekeningenboekje. ‘Kabinet wil prestatiedruk in samenleving aanpakken’, lees ik in een van mijn vele, vluchtige krabbels. Hè, hè, eindelijk goed nieuws voor kinderen. Als érgens het idee leeft dat succes een keuze is en het leven maakbaar, dan is het wel in onze houding jegens kinderen. Kinderen zijn in onze maatschappij verworden tot een product dat maximaal moet presteren. En als dat product de verwachting niet waarmaakt, grijpen we naar medicatie, een psychiater of naar dure bijlessen. Met als gevolg: steeds meer mentale klachten onder jongeren, een groeiende kansenongelijkheid en een exploderende geestelijke gezondheidszorg.

Fanatiek tik ik op mijn toetsenbord de dag weg. Ik kijk op de klok, vijf uur alweer. Tijd om Nadia te bellen. ‘En, hoe was jouw schooldag?’, vraag ik.

‘Breek me de bek niet open’, zegt ze. ‘Ik ben bijna bezweken aan een hartverlamming.’ Na het buitenspelen bleken drie 9-jarige meisjes uit haar klas opeens zoek. Toen ze nergens op het schoolterrein te vinden waren en maar niet terugkwamen, rinkelden alle alarmbellen. Er ging een politie-alert uit, een batterij politiemannen met speurhonden kamde de bosrijke omgeving van de school uit. Alles zonder succes. Pas twee uur later, vlak voor het opstijgen van een politiehelikopter, waren de meisjes weer terecht.

Zich ogenschijnlijk van geen kwaad bewust vertelden ze: ‘We wilden alleen vluchten, net als Pier. Ons verstoppen tot de Cito’s voorbij waren.’ En toen, net wat feller: ‘Want juf, ook wíj willen geen kinderarbeid.’

Schuld en nieuw leven

Patroon, de meest recente roman van Marco Kunst, geeft aanleiding tot enkele bespiegelingen.

Maar laat ik eerst even het verhaal samenvatten. Het verhaal speelt in onze contreien, min of meer in het hier en nu, verder niet omschreven. Twee vrienden, Mylo en Mees, spelen met een patroon, die Mylo van zijn opa heeft gekregen. Patroon ontploft, Mees dodelijk getroffen. Mylo voelt zich zwaar schuldig, en en zijn omgeving ziet dat ook zo. Alleen zijn moeder en opa hebben begrip, het blijft namelijk wel een ongeluk, al is het niet echt verstandig om met een hamer op een patroon te tikken. Dat schuldgevoel leidt tot een vruchteloze behandeling door psycholoog Bastiaan, en tot een dringend idee om zijn vader, Ben Caustner, te willen vinden. Die is er namelijk lang geleden vandoor gegaan en woont in dezelfde plaats in Californië waar Vietnam-veteraan opa vandaan komt. En hoewel opa zijn zoon beslist niet wil ontmoeten, gaat hij wel met Mylo mee naar Californië om hem te zoeken. Dat lukt, maar een vreugdevol weerzien wordt het niet. Het brengt Mylo letterlijk en figuurlijk aan de rand van de afgrond.

De titel slaat natuurlijk op de patroon, maar ook op het patroon waarin eigenschappen van generatie op generatie worden doorgegeven, waardoor je gedoemd zou zijn je volgens vaste patronen te gedragen. Psychologen gespecialiseerd in familie-opstellingen kunnen er heel wat over melden, maar auteurs ook.

Opa uit het lood, vader uit het lood, jij uit het lood, zoiets. Aan dat idee is het verhaal opgehangen, maar dan wel met uitzicht op doorbreken van het patroon. Daarvoor is een 'kaboutermeisje' nodig, maar om dat te snappen kun je beter het verhaal lezen. In ieder geval redt zij min of meer indirect Mylo, als hij, zoals gezegd, letterlijk en figuurlijk aan de rand van de afgrond staat.

Dat gaat aan het eind ineens wel wat snel, namelijk in één laatste dagboekaantekening, gevolgd door een terugblik jaren later. Had wat mij betreft wel ietsje uitgediept mogen worden, zeker na al die voorafgaande loodzware dagboekstukjes. Het is allemaal heel ernstig en dan gaat het eind ineens de positieve kant op. Heel therapeutisch, en ja, je kunt zo'n voor jongeren bedoelde roman toch niet echt slecht laten aflopen? Of wel? In die zin past dit verhaal in een gangbaar stramien - of patroon.

Het is zoals gezegd allemaal heel erg, heel ernstig. Tenzij je als lezer zit te grinniken om de stilistische fratsen en anekdotes van de verteller. Dat is namelijk Mylo - tot, ineens, het op-een-na laatste stukje (p. 177-184), hoewel hij daar mogelijk over zichzelf in de derde persoon schrijft, althans, dat zou dan de suggestie zijn.

Mylo houdt een dagboek bij, want dat is hem aanbevolen. Die lijn wordt nauwgezet volgehouden, meer dan eens twijfelt hij aan het nut, hij heeft het ergens over 'mijn schrift' en hij schrijft in een wat kortademige stijl die, denk ik, door zijn schepper wordt beschouwd als typische jongerentaal, met bijpassende vocabulaire.

Zoals altijd met dit soort verhalen hebben we dus te maken met de tegenstelling tussen een goedgebekte verteller, die (kortademig of niet) vlot kan schrijven, en dezelfde figuur als hoofdpersoon die in die richting geen enkele ambitie toont, het is dat-ie het moet, anders schreef hij niet. Hier en daar wringt het, vooral als hij als verteller ook nog eens zijn opa vertellend opvoert, waarbij de doorgaans zwijgzame oude man zich ook al ineens heel goed kan uitdrukken. Ja zeg, wonderen zijn de wereld niet uit. Als opa spreekt, is het ook meteen goed verwoord en lekker heftig. Tijd voor een citaat (p. 130-131).

 

'Weet je,' fluistert hij dan. 'Ik kroop weg. Weg van dat pad door de jungle, weg van die banyan tree. Op handen en knieën. Als een dier. Kon niet meer op mijn benen staan. Dieper en dieper het struikgewas in. Ik voelde me geen mens meer, maar ongedierte. Ik kroop tussen prachtige witte bloemen door die naar verrotting roken... door dikke lagen dode bladeren en kwam bij een poel... er klonk nog een salvo, om het af te maken, misschien had iemand die eerste schoten overleefd, misschien had ik een van mijn maats nog kunnen redden als ik na dat eerste salvo alsnog geschoten had... En daar, in die poel, rolde ik mezelf tussen riet, in de modder. De rest van mijn leven heb ik daar doorgebracht.'Hij schraapt zijn keel, haalt zijn neus op.

'Een mens zou zichzelf recht in de ogen moeten kunenn kijken,' ging hij verder, 'maar ik kan dat niet meer en... Anyway... Ze vonden me de volgende dag. Ze trokken me uit de modder, maar konden niets meer voor me doen, ik werd teruggestuurd naar Saigon. Ze gaven me pillen, praatten op me in, schreeuwden, maar ik zei niets meer, volgde geen bevelen meer op, zweeg als het graf, en uiteindelijk stuurden ze me terug naar huis.

Niemand vond de patroon die ik bij me had gestopt: de kogel die ik niet had afgevuurd, en die alles bepaalde wat daarna kwam... Ik veranderde, ik bewaarde die patroon, al die jaren. En toen nam jij hem mee.'

In het dal roept de uil opnieuw. Zacht. Oneindig ver weg. Oneindig verdrietig.

Nogal welsprekend... Hier kiert een andere verteller (laten we zeggen, de auteur) heen door Mylo als verteller-dagboekschrijver die zijn opa citeert.

 

Zo ook hier, opa over zijn zoon (p. 140):

Alweer een bekentenis. Het wordt tijd dat opa stopt. Veel meer kan ik er niet bij hebben.

'Ik wilde dat hij sterker zou worden dan ik. Moediger. Tough. Ik liet hem bij spelletjes niet winnen, zei nooit dat hij iets goed gedaan had. Zelfs niet toen hij heel klein was. Hij moest hard worden, vond ik. Keihard. Hij zou goedmaken wat ik had verpest. Hij zou wél schieten als hij moest schieten. Ik liet hem lopen tot hij huilde van vermoeidheid. Maar nooit droeg ik hem terug naar huis en... ik zong geen slaapliedjes voor hem... Ik kon het niet... Ik... Pas toen jij er was, zag ik wat ik gedaan had. Toen het te laat was. Ik wilde het goedmaken... met jou... er voor jou zijn...' Opa laat zijn hoofd op het stuur rusten. Fluisterend gaat hij verder. 'Maar Ben... ik sloeg hem. Ik... ik weet niet wat ik wilde, misschien wilde ik de oorlog uit mezelf slaan, maar ik sloeg hém...'

 

Gelukkig blijft Mylo's tekst zelf iets dichter bij de puber die hij is, die soms overdrijft en ook lekker sarcastisch over zijn psycholoog Bastiaan (met zijn 'worstvingertjes') kan zijn. Mylo ís tenslotte een puber en mag zich dus zo uitdrukken, al zou ik me als auteur wel zorgen maken of dat stijltje over tien of twintig jaar nog werkt. Maar ach, tegenwoordig zijn de omlooptijden van boeken zo hijgend kort dat Marco Kunst er wellicht niet eens over durft te dromen een klassieker te hebben gemaakt.

Mylo over verdriet (p. 38), bijzonder omdat hij de lezer aanspreekt.

Ik vroeg je al of je ooit verliefd was geweest.

Nu wil ik je vragen of je weleens echt verdriet hebt gekend.

Vast wel zo'n beetje. Je bent ongetwijfeld een keer verliefd geweest en je hebt ook verdriet gekend in je leven.

Maar verdriet dat te groot is, ken je dat ook? Verdriet dat als zo'n blobmonster uit een Japanse manga helemaal om je heen slobbert, zwart en slijmerig.

Verdriet om je beste vriend die dood is: verdriet dat voelt als een zwart gat in je lijf. Zo'n zwart gat als in het heelal, dat alles opslokt en waar niets uit kan ontsnappen. Nooit meer.

Maar ook (p. 98):

Het begon allemaal geweldig. Inchecken, boarden. Ik vond het spannend, voor het eerst in tijden voelde ik me goed. Klein rotstemmetje nog wel in mijn hoofd dat zei dat ik het niet geweldig mocht vinden omdat blablabla, maar ik voelde daar niet veel bij. Daar wel weer schuldgevoel bij. Maar goed. Zei niet iedereen dat ik verder moest met mijn leven?

Even was ik gewoon Mylo die op avontuur ging en op zoek naar zijn vader. Met zijn Amerikaanse opa. Familiedingen.

Het was de eerste keer dat ik vloog. Mam wilde nooit op vakantie, kon volgens haar niet met haar zaak, dus ik had nog nooit gevlogen. Supervet: de versnelling, loskomen van de grond... Ik zat aan het raam.

Het is niet het enige super. De auteur heeft zoals gemeld zijn best gedaan zijn verteller een stijl mee te geven die past bij zijn leeftijd. Het al eerder genoemde op-een-na-laatste stukje, waarin Mylo naar de afgrond (een klif) loopt, is prompt geloofwaardiger. Ik dacht even: had het hele verhaal zo geschreven.

Mogelijk zijn er jonge lezers die ervan smullen. Wie weet. Mij lijkt het een zwaktebod. Een betere auteur voert een al dan niet anonieme verteller op met net zoveel afstand en betrokkenheid dat die de personages zowel in hun beweegredenen, gedachten en gevoelend kan volgen als hen van een afstandje beschrijven. Óf hij of zij maakt van de verteller een echt interessant personage. Dat levert op zijn best een prangende tekst op, waar geen woord gemist kan worden, waar je als lezer wil dóórlezen omdat je wil doorgronden en ook wil weten hoe het afloopt. Tekst die het gegarandeerd over twintig jaar ook nog doet, zo niet nog langer.

Dat is met Patroon volgens mij niet het geval. Maar al is het voor mij als doorgewinterde lezer hier en daar te larmoyant en woordrijk, het blijft een stevig en onderhoudend verhaal en wie weet, wie weet hoeveel lezers van veertien en (niet veel) ouder zich lekker laten inpakken door verteller Mylo.

Wat me ineens invalt: wat voor stem zou je voor een luisterboek-versie willen horen?

 

Kunst, Marco. Patroon. Gottmer, 2022. ISBN 978 90 257 7598 8, 190 p.