Pleidooi voor illustraties

Emilie Sitzia, bijzonder hoogleraar illustratie aan de Universiteit van Amsterdam, kreeg de kans om in een interview door Anke Verbeek voor de Volkskrant 19-8-2026 een pleidooi te houden voor illustraties, ter gelegenheid van de tijdelijke tentoonstelling van Fiep Westendorps werk in het Rijksmuseum (19 juni tot 13 september 2026). Het interview kreeg de curieuze kop 'Illustraties vooral geschikt voor kinderboeken? Dan heb je deze hoogleraar nog niet horen praten' mee.

 

Emilie Sitzia heeft haar keerstoel te danken aan de Fiep Westendorp Foundation, enig verband is er dus wel... Daarnaast werkt ze aan de universiteit van Maastricht, bij een afdeling die ondanks klikken op 'Nederlands' nog 'Faculty of Arts and Social Sciences' heet. En werkte mee aan een tentoonstelling over de gebroeders Grimm die hier nog steeds te zien is.

 

Vanuit haar onderzoekspositie aan de UvA bestudeert ze boeken, tekenkunst, kunstgeschiedenis en literatuurtheorie. Een van haar vele specialiteiten zijn 20e-eeuwse illustraties van vrouwelijke illustratoren. Maar naar haar colleges kunstgeschiedenis nemen studenten van alles mee: van politieke karikaturen tot manga en van theateraffiches tot Efteling-sprookjesprenten.
Over de recente aandacht voor het vakgebied zegt de hoogleraar dat het tijd werd. ‘Illustratie is zo lang niet gezien als de volwassen en autonome kunstvorm die het is. En soms nog steeds. Mensen denken vaak aan een onaffe schets, een illustratie voor een technische handleiding of een kindertekening.’

 

Voor het interview nam ze vijf illustraties mee om de rol van illustraties toe te lichten. Zoals deze, van Tove Jansson:

Die komt volgens de bronvermelding uit De Moemins en de grote overstroming (Clavis, 2014).

 

Uit het interview:

 

Ziet u dat activisme ook terug in dit beeld uit De Moemins en de grote overstroming?

‘Dat denk ik zeker. Het boek werd gepubliceerd in de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog. Het verhaal gaat over een natuurlijke catastrofe, maar ook over een door de mens veroorzaakte ramp, de Tweede Wereldoorlog. De beelden vertellen een verhaal over vluchten, samenwerken en solidariteit. In een omgeving die behoorlijk vijandig is, zijn de Moemins samen, houden ze elkaars hand vast, staan ​​ze zij aan zij en helpen ze elkaar. Dit idee van solidariteit in het licht van een ramp was destijds een krachtig statement.’

Een politiek statement in een kinderboek dus?

‘Mensen vergissen zich hier vaker in, maar kinderboeken zijn serious business. Daar mag best wat meer aandacht voor komen. Kinderboeken vertellen jonge mensen wat wij belangrijk vinden in de samenleving.
 

Jansson nam, als schrijver en als illustrator, haar lezers – van welke leeftijd dan ook – en haar personages zeer serieus. Door geen enkel ‘moeilijk’ onderwerp te schuwen, heeft ze het genre naar een hoger niveau getild. Ze werd een voorbeeld voor veel illustratoren in Europa. Haar verfijnde stijl, de diepgang van haar personages en de complexe situaties waarin ze hen plaatst, hebben de weg vrijgemaakt voor vele andere illustratoren.’

 

Waarvan acte. 

 

Sterk verhaal in de lucht

De geheimen van Sterrenstad is een verhaal met dubbele bodems en alleen daarom het vermelden waard. De tekst op de achterkant verraadt niets.

 

Ilya woont in Sterrenstad. Daar worden Russische kosmonauten opgeleid, om later de ruimte in te gaan. Maar deze plaats staat in geen enkele atlas en Ilya ontdekt dat er nog veel meer niet klopt.

 

Sterrenstad ofwel Звёздный городок is tegenwoordig wel op kaarten te vinden. 'In de Sovjettijd was Sterrenstad een uiterst geheime luchtmachtbasis, die op geen enkele kaart te vinden was.' Aldus Wikipedia. Nog steeds worden er kosmonauten opgeleid.

 

Het boek begint met een hoofdstuk getiteld 'Van de schrijver'. Dat oogt tamelijk authentiek, met zelfs twee afbeeldingen, plaatjes van schermafbeeldingen van de website Looopings, over een ongeval met een achtbaan. Volgens de tekst 'van de schrijver' gebeurde dat in 2022, in Plopsaland, 'een pretpark in België'. Dat pretpark met die rare naam bestaat, en in februari 2022 was daar inderdaad een achtbaan waarvan de motor uitviel. Mensen zaten zo'n zes uur vast in gondels, voor ze er met hulp van een zeer hoge hijskraan werden uitgehaald. Of daar ene 'Reinier Sonneveld' met zijn zoon tussen zat bleef onvermeld. 

Tijdens die zes uur hangen in de lucht vertelt 'Ilya' zijn verhaal.

 

'Ik ben Ilya,' zei de man.

'Ielja?'

'Jep. En dit is Lotje. 

Ik noemde onze  namen.

Hij schraapte zijn keel. 'Verhalen zijn een soort tijdreizen, dat weten jullie wel. Ik wil jullie dus vragen om met mij terug te gaan, bijna veertig jaar terug, naar 1983. Ik was toen geen volwassen man natuurlijk, maar een kleine jongen, in een besneeuwd stadje ergens in Rusland.'

'Jij was toen een kleuter,' fluisterde mijn zoon.

'Ja,' reageerde ik. 'Toen was er nog geen internet, hè, dat weet je toch? Er waren geen mobieltjes, niemand had zelfs maar een computer thuis. En Rusland was in die tijd heel erg communistisch.'

'Kommu-wattes?'

'Com-mu-nis-tisch. Dan moet alles supereerlijk verdeeld worden en is niks echt van jezelf. Ook jouw lego niet.'

Zijn ogen werden enorm groot.

'Amerika en wij in Europa waren het daar niet mee eens. En zo kwam er tussen ons een Koude Oorlog. Een hete oorlog, daarin wordt geschoten en zo, maar een koude oorlog, die is zeg maar bevroren, die staat stil. Er wordt niet gevochten, maar dat kan wel elk moment gebeuren.'

'Reinier, zal ik beginnen?' vroeg Ilya.

 

 

 

Dan begint, na deze curieuze uitleg van communisme en koude oorlog, op de volgende bladzijde Ilya's verhaal. Hoewel beginnend in 1983, zoals we weten, vertelt hij in onvoltooid tegenwoordige tijd.

 

Ik woon in Sterrenstad. Dat klinkt als een plaats uit een sprookje, maar zo heet het echt. We staan alleen op geen enkele kaart.

 

Om dan over te gaan op onvoltooid verleden tijd.

 

Ik was vijf toen ik in de atlas Moskou opzocht, onze hoofdstad, hier best dichtbij. 

 

Hij kon Sterrenstad niet vinden. Enige verklaring van zijn moeder, zoals voor de gebouwen waar hij niet mocht komen en veel andere zaken: 'de Amerikanen'. In die verboden gebouwen werkte zijn vader als monteur.

Op zijn achtste verdween zijn vader. 

 

De ochtend dat mijn vader verdween lag er een appel op het kastje naast mijn bed. Ik was toen acht. Het was de mooiste en de grootste appel die ik ooit had gezien.

 

Die appel zou zijn vader voor hem hebben achtergelaten. En van tijd tot tijd kwam er een brief. Maar zijn vader blijft weg. Waardoor, hoe, het blijft onbekend maar wel komt de jonge verteller einde verhaal te weten dat zijn vader hoogstwaarschijnlijk is verongelukt bij een mislukte lancering van een satelliet. Tot die tijd verzint de jongen van alles, onder andere dat zijn vader hoog boven hem zweeft in een satelliet. En zijn moeder is al even fantasierijk want tegen het einde van het verhaal blijkt dat die van alles heeft verzonnen en de brieven van zijn vader blijken door haar geschreven, een bedrog dat Ilya zijn moeder zeer aanrekent. Wat is waar, wat niet? Die vraag is een soort rode draad in het verhaal.

Ilya verzint op zeker moment, geholpen door Zlata, een vriendinnetje met een soortgelijk geheim, een manier om dichter bij zijn vader te komen met een geïmproviseerde luchtballon. En hij droomt ervan dat zijn vader hem komt redden. Een prachtig, weemoedig stemmend verhaal.

 

'Ilya!' hoor ik naast me, tussen al het geraas door. Hij zit in de andere stoel. 'Je bent het echt! Ik ben zo trots op je!'

'Ik houd van je,' roep ik terug, maar hij kan het niet verstaan. 'Ik heb je zo vreselijk gemist,' probeer ik, maar ook dat verdwijnt in het geraas.

Ik veeg mijn want hard tegen de leuning van mijn stoel, eindelijk krijg ik die uit. Mijn vingers zijn tot een vuist geklemd, merk ik nu, blauw en gevoelloos. Ik steek de vuist in zijn richting. Hij begrijpt me niet, maar ik blijf aandringen. Dan slaat hij beide handen om mijn vuist en probeert hij heel voorzichtig, terwijl we alle kanten op botsen, mijn vingers iets open te trekken. En vlak voordat ik weer flauwval, vindt hij daar een verschrompeld donkerbruin bolletje, een soort grote krent, die hij me drie jaar geleden heeft gegeven als de mooiste appel die ik ooit had gezien.

 

 

 

Daarna is zogenaamd 'de schrijver' weer aan het woord. 

 

Er jeukte toch nog iets. Dat had mijn zoon blijkbaar ook, want toen de vijfde persoon werd getuigd om in de gondel te stappen, boog hij naar mij toe en fluisterde: 'Dat laatste, dat hij hoog genoeg kwam en zijn vader laag genoeg, dat kán toch eigenlijk helemaal niet?'

 

Ja, precies. Die ruimtevlucht! Dat was zo spectaculair, waarom hadden we daar niet eerder over gehoord?

 

Volgt een fraaie dialoog over fictie en werkelijkheid en de kracht van een sterk verhaal. Het verhaal van de jonge Ilya en zijn vader is mooi, inclusief enkele tekeningen door de auteur, maar deze toevoeging maakt dit boek bijzonder, want zulke bespiegelingen tref je zelden aan. Geeft aanleiding tot gedachten over het waarheidsgehalte van de stukken 'van de schrijver'. Wat is daarin verzonnen? Is die 'schrijver' identiek aan Reinier Sonneveld? De geheimen van Sterrenstad is zijn debuut, dat maakt nieuwsgierig naar het deze herfst verschijnende De schat van Schimmenstad.

 

 

Sonneveld, Reinier. De geheimen van Sterrenstad. Met enkele illustraties van de auteur. Lemniscaat, 2026. ISBN 978 90 477 1849 9, 222 p.   

 

Kiki kan zingen

 ... en onderscheidt zich daarmee van alle andere vrouwelijke kikkers.

Kiki is een fabeltjeskikker uit het grote dierenbos. In het water zijn de repetities gaande van het Groot Kikkerkoor. (Nee, sorry, kikkerkoor De Kwaakmakers, helaas.) Voor het koor staat dirigent Kwaakzaam. Kiki luistert stiekem en oefent in haar eentje. 

 

Maar toen, op een ochtend, ontglipte Kiki per ongeluk een nootje.

Dat hoorde de dirigent. 'Vort, scheer je weg! Ga, klein meisjeskikkertje, ik wil je hier nooit meer zien!'

 

Ze zingt dan in haar eentje, maar toen alle kikkers klaar stonden voor het grote kikkerconcert viel er een schaduw en hop, daar had een grote reiger de dirigent te pakken.

 

Kiki stond op een ander plekje te zingen, de wind blies haar gezang de goede kant op en de reiger was zo ontroerd dat hij (of zij) de dirigent liet vallen. Men bleef luisteren, Kiki kreeg een groot applaus en mocht voortaan solo zingen.

 

Grappig voorleesverhaal van Stern Nijland, met mooie prenten, al hebben de gierzwaluwen te lange staarten. De jonge luisteraar komt meteen te weten wat een koor is, en een dirigent... wellicht na wat uitleg door de voorlezer.

 

Nijland, Stern. Kiki en het Kikkerkoor. Lemniscaat, 2026. ISBN 978 90 477 1856 7, 40 p.    

Koning van Ellia

Ha, een kaart. Hoewel de voorkant al iets weggaf, doet de kaart dat meteen: dit verhaal speelt zich af in een fantasieland.

Zee, 'Het bos', 'Het dal', 'De bergen'... Een pijl naar 'de vijf koninkrijken', een pijl naar 'Drene', zes boten met de wind in de donkere zeilen richting kust, en als je doorkijkt zie je de hut van Tick, het huis van Meg en de Koningsburcht.

Welkom in Ellia. 

Wie weet bladert de geroutineerde lezer van dit soort verhalen even snel door de pagina's en het laatste schutblad. Maar nee, dit is de enige kaart en illustraties zijn er ook niet.

 

Nog voor we de eerste woorden hebben gelezen, geeft de achterkanttekst (ook wel flaptekst geheten, maar er is geen flap) al informatie: 

 

Sinds grootvader er niet meer is, is Tick verantwoordelijk voor zijn kleine broertje Leaf en hun trouwe paard Kiezel. Op een dag verschijnt een levensgevaarlijke Jager bij hun huisje in de bossen en Tick weet wat dat betekent: het koninkrijk wordt aangevallen.

 

Natuurlijk. Zo'n fantasieland zal eens een republiek zijn of zo. Zelfs Beckmans feministische Thule heeft een soort koningin. Natuurlijk, er zijn ridders en die vechten met zwaarden. Natuurlijk is volstrekt duidelijk wat en wie de goede en de slechte kant zijn. Natuurlijk wordt die aanval met enige moeite en dankzij heldendaden afgeslagen. Het hele leger van de Dreners verdwijnt onder een lawine, dankzij één welgerichte pijl van Tick. O pardon, spoiler.

Wie zich stoort aan dat soort genre-eigen vanzelfsprekendheden of er niets mee heeft kan Klein Wonder beter ongelezen laten.

Wie zich er niet aan stoort of ze als jonge lezer nog helemaal niet kent heeft aan Klein Wonder een vlot verteld verhaal, met een duidelijke opbouw en lekker veel spannende momenten. Ook die typische namen krijgen hun rol.

Het begint hooguit wat haastig. Dat drietal 'grootvader', Tick en Leaf had best eerst wat uitgediept kunnen worden. Het eindigt ook te haastig. De ingenieuze ontknoping wordt wat snel afgedaan, in de twee laatste hoofdstukken, en de cliffhanger die verwijst naar een eventueel volgend verhaal is ronduit slap.

 

Even had Tick het gevoel dat grootvader naast hem stond. Zijn borstelige baard, de geur van zijn pijp, zijn zachte grijze haar. Het was allemaal hier, bij hem, voor altijd. Tick wist dat grootvader en hij elkaar ooit weer terug zouden zien.

Maar eerst zou hij nog veel meer avonturen beleven, samen met zijn nieuwe vrienden. Samen met Kiezel. Samen met Leaf.

 

Bleehh, avonturen. Jongens jongens wat een pech, Dappere Dodo gaat nu weg, maar hij komt een volgend keer, met zijn avonturen weer. En dat in zo'n stoer riddersverhaal voor lezers van tien en ouder. Eh, misschien een vertalersuitglijdertje? Geen idee.

 

Het was wellicht beter geweest als auteur Ross Montgomery zijn verhaal een jaar had laten liggen en dan nog eens zou hebben bekeken, in plaats van het meteen bij zijn uitgever (Walker Books) in te leveren. Wie weet.

Ondanks deze kanttekeningen blijft Klein Wonder zoals gemeld een spannend en vlot verteld verhaal, voor zover te beoordelen goed vertaald.

 

 

Montgomery, Ross. Klein Wonder. Vertaald door Pauline Michgelsen. Volt, 2026. Oorspr.: Small Wonder. Walker Books, 2025.   

De roep der pool

Het stond in de boekenkast van mijn ouders en heette De roep der Pool. Auteur H.H. Houben, uitgegeven door Querido in 1929. Ik las ongeveer alles wat los en vast zat, dus dat ook, ik zal ongeveer twaalf jaar geweest zijn.

Wat een verhalen! Kou, verblindende sneeuw en ijs, ingevroren raken, de weg kwijt raken, honger, zoveel honger dat mannen eerst de honden en dan elkaar opaten. Overwinteren op Nova Zembla. Namen. Heemskerk en Barents, Hudson, Coldewey, Frobisher, Nansen, Amundsen, Cook, Peary, Cagni, de eskimo's Hans en Joseph (in 1929 heetten ze nog geen inuït), ‘op marsch naar de Pool’.

 

En wat kwam daar langs? Poolliefde, van Anders Bache & Sigri Sandberg, ingeleid en vertaald door Gemma Venhuizen. Ondertitel: Verlangen bij -40° C.

Ja, daar komen ze weer langs, de oude bekenden. Fridtjof Nansen, Roald Amundsen, de ongelukkige Robert Scott, Peary, ... Nu in een ander perspectief, dat van minnaars en beminden. En waarachtig komen er ook vrouwen langs die niets liever deden dan overwinteren op Spitsbergen, zoals Hansine Hansen.

Koude, ontberingen... er zijn er die daarvan houden.

Brrr - maar wel een boek om in één avond uit te lezen. (Als je tenminste niet álle liefdesbrieven gaat lezen.) Met uitgebreide bronvermelding, kaarten en hier en daar een treffende foto.

 

 

Bache, Anders, & Sigri Sandberg. Poolliefde, verlangen bij -40° C. De Geus, 2026. Ingeleid en vertaald door Gemma Venhuizen. ISNB 978 90 445 5151 8, 238 p. Oorspr.: Polar kjaerlighet, Gyldendal Norsk Forlag, 2018.   

Kleurenfeestje

Er was eens een koning die jaloers was op zijn onderdanen. Die hadden de mooiste kleuren en hij enkel zwart en wit. Dat moest veranderen.

Hij beval zijn onderdanen hem hun kleuren te geven.

 

'Vanaf vandaag moet iedereen er net zo uitzien als ik,' commandeerde de koning.

'Waarom?' vroegen de dieren van schrik in koor.

'Ik vind het oneerlijk dat sommige dieren de prachtigste kleuren dragen en ik alleen zwart-wit,' antwoordde hij. 

'Ik wil ook in kleur, ik hoor de mooiste te zijn, ik ben de koning!'

 

En zo geschiedde. Je begrijpt, dit speelt zich af in dierenland. Fabeltje volgens beproefd patroon. De koning is een panda.

Alle dieren met mooie kleuren liepen vanaf dat moment in 'pandakostuum' rond. Alleen de ekster, de orka en de pinguïn hoefden niet te wisselen.

 

Maar niet alle kleuren en patronen bevielen de koning. Sterker nog, steeds minder.

 

Hij probeerde de mandril-outfit van de aap nog, maar hij vond het gênant.

En toen hij het pak van de naaktslak aantrok, was hij er klaar mee. 

Geschrokken keek de koning in de spiegel: 'Zo bloot, je ziet alles! Hoe kan iemand hierin leven?'

Voor het eerst in zijn bestaan bloosde hij.

 

De naaktslak fluisterde: 'U kunt zich natuurlijk ook onderscheiden door vriendelijk, voorkomend en beleefd te zijn. Dat zal meer opvallen dan een kakelbont velletje.'

 

De hele dierenwereld hield zijn adem in...

Beschaamd kroop de koning terug in zijn eigen vlekken.

 

En dat beviel hem ook nog eens.  

Het is zo uit, dit grappige verhaal van Annemarie van Haeringen voor kleuters van vier tot honderd. Het moet het hebben van haar prachtige prenten. Let ook op het kroontje.

 

 

 

Haeringen, Annemarie van. De kleur van de panda. Leopold, 2026. ISBN 978 90 258 8957 9, 28 p.    

Sita

Het idee voor een verhaal: het moeilijke jaar 1948 in Indonesië in de ogen en geest van een twaalfjarige jongen.

Waarom nu? Zou er een antwoord te horen zijn in aflevering 157 van de zo gul gesubsidieerde De Grote Vriendelijke Podcast, een uur durend gesprek met Robin Raven over zijn recente boek De Lotus en de Waringinboom door Bas Maliepaard en Jaap Friso? Helaas. 

Wel levert het op dat de naam van de hoofdpersoon, Jaap Klein, gebaseerd is op de naam van Ravens vader Jack Groot en dat auteur Robin Raven het boek ook ziet als 'een soort wake-up call', 'praat er eens over'. Er hoort een lessenserie bij. Die belandde helaas niet op de recensietafel.

 

Dat Robin Raven iets heeft met Indonesië is bekend en verklaarbaar en heeft zich geuit in vrijwel al zijn eerdere boeken, vanaf zijn debuut De vloek van Pak in 2006.

In De Lotus en de Waringinboom vertelt de twaalfjarige Jaap over een periode in 1948 op en rond de suikerfabriek die zijn vader beheert in het land waar in 1945 al de onafhankelijkheid was uitgeroepen maar Nederland in 1948 nog dacht te regeren. Verteller Jaap weet niet veel over het land waar hij naar toegaat en dat past in die tijd. In hoog tempo krijgt hij (en krijgen wij) tijdens de reis per schip meer te horen, niet van zijn vader (die er al is)  en moeder maar van medereiziger 'meneer Quist', een arts. Die dialogen hebben een hoog Oom Jan leert zijn neefje schaken-gehalte. Leerzaam, niet echt spannend. Dat gaat op voor het hele verhaal, ondanks enkele spannende passages, o.a. met aanvallen door pemuda's. 

Ook het meisje Sita, waar Jaap een beetje verliefd op wordt maar met wie hij van zijn vader niet mag omgaan, leert hem van alles, net als Gus, de zoon van een collega van zijn vader, met wie hij ook al niet mag omgaan. Sita is, in de Nederlandse termen van die tijd, een 'inlander' en Gus een 'indo' en dat wordt hem door zijn vader wel ingepeperd. Sadder and wiser vertrekt Jaap einde verhaal terug naar Nederland, opnieuw met moeder en 'meneer Quist'.

 

Een citaat. Ze zijn per trein op weg naar de plantage:

 

Beneden aan de spoordijk staan weer blote kinderen. Ze lachen en zwaaien. Een jongetje gooit een steen naar ons, maar de afstand tussen hem en de trein is veel te groot, waardoor de steen in het water belandt. Het maakt de gooier blijkbaar niks uit, want hij slaat op zijn knie van de pret.

'Moeten zij niet naar school?' vraag ik.

Meneer Quist schudt zijn hoofd. 'Indonesische kinderen gaan niet naar school, Jaap. Als ze oud genoeg zijn, moeten ze werken op de rijst- en rietvelden. Sommige kampongs hebben een dessaschool, maar daar leer je niet zoveel.'

'Ze hoeven toch ook niets te weten?' zegt mama. 'Voor het planten van rijst heb je geen rekenen of lezen nodig, lijkt me. Als je maar weet wanneer de tijd rijp is om te oogsten. Ja, toch? Gewoon doen wat je vader ook doet. Tenminste, dat schrijft mijn man altijd in zijn brieven.'

De arts gaat rechtop zitten, alsof mama's woorden iets in hem wakker maken. 'En als ze advocaat willen worden? Of leraar? Of rechter?'

Mama haalt haar schouders op. 'Daar hebben ze ons toch voor?'

'Die tijd is voorbij, mevrouw Klein. Weet u, Indonesië is eeuwenlang een winstkolonie van Nederland geweest. Deze mensen' - de arts tikt tegen het raam, hoewel er niemand te zien is - 'hebben ons schatrijk gemaakt. En wat hebben ze ervoor teruggekregen? Niets. [...]'

 

Dit bedoel ik met een Oom Jan leert zijn neefje schaken-gehalte. Omdat de wat naïeve en heel oprechte Jaap nu eenmaal als verteller dienstdoet, in de onvoltooid tegenwoordige tijd nog wel, als een soort verslaggever, moet dit soort noodzakelijk geachte informatie per dialoog tot ons komen. Het is nog een hele kunst om zulke dialogen zo natuurlijk mogelijk te maken. Raven slaagt daar niet altijd in.

 

De verschillende opvattingen in die tijd over het land zijn keurig verdeeld. Vader Klein en collega Willems zijn ervan overtuigd dat die 'inlanders' niet zonder hen kunnen en dat met 'die Soekarna en Hatta' korte metten zal worden gemaakt. Moeder Klein houdt zich op de vlakte. 'Meneer Quist' de arts vindt dat de mensen recht hebben op onafhankelijkheid. Klein en Willems noemen hem achter zijn rug 'Quist communist'. Sita heeft een mooie vergelijking met een hand (Nederland) en de krekel erin (Indiërs). De krekel kan zingen wat hij wil, maar de hand knijpt hem zó fijn.

Quist blijkt contacten te hebben in de kampong waar Sita woont, ontdekt Jaap, die zich niet veel aantrekt van zijn vaders verbod en regelmatig met Gus op pad gaat en ook contact zoekt met Sita. Deze Sita ontmoet hij als ze hem redt uit een netelige situatie als hij met een mes wordt bedreigd door een jongen omdat hij op een ongepaste wijze zou omgaan met de lotus en de waringinboom vlakbij huis.

Daarbij raakt hij zijn bril kwijt maar zowaar - ineens kan hij scherp zien. Bril niet meer nodig. Eerder was door de aanraking met dit water ook al een lelijke wrat op zijn duim verdwenen en later verdwijnt de pijn in het oor waaraan schoolmeester Li zo hard trok. Magie! Die verder in het verhaal helaas hoegenaamd geen rol speelt, dus die magie bungelt er een beetje bij. De lotus en de waringin zelf bungelen overigens niet, die vertegenwoordigen de aantrekkingskracht van het vreemde, het onbekende. Dat wordt mooi beschreven.

 

De heftigste aanval van pemuda's is die op de plantage en het ouderlijk huis. Bij de verdediging worden ze bijgestaan door soldaten van het KNIL, Molukkers. Zo komen die ook nog het verhaal in.

Die aanval is wel de opmaat tot het vertrek van Jaap, zijn moeder en 'meneer Quist'. Onderweg naar het schip worden ze opnieuw aangevallen en het is te danken aan Quist en vooral Sita, die tot de aanvallers blijkt te horen, dat ze het er levend vanaf brengen, al reizen ze verder met zwaar gehavende Molukse soldaten, hun begeleiders. Schrale troost voor Jaap: op het schip blijkt dat Sita aan Quist een liefdevolle boodschap voor hem heeft meegegeven.

 

Als je niets wist van de geschiedenis van Indonesië c.q. Nederlands-Indië dan ben je door dit verhaal wel het een en ander te weten gekomen. Dat lijkt ook eigenlijk het hoofddoel en daardoor is het meer een leerzaam verhaal dan een echt sterk verhaal. Doordat je als jonge lezer kan meeleven met de verteller blijft er wellicht meer hangen dan na lezen van Het begon met peper, de geschiedenis van Indonesië en Nederland. Dat is non-fictie en wellicht komt het daardoor dat Jaap Friso en Bas Maliepaard het niet eens noemen. Jammer, want het is een heel goed boek.

 

Robin Raven heeft een prima verhaal geschreven, maar het had sterker kunnen zijn als hij voor een andere verteller had gekozen, met een eigen stijl. Dat had zomaar Sita kunnen zijn, maar ook (of misschien beter) een anonieme verteller met iets meer afstand tot de hoofdpersonen en de vrijheid om niet uitsluitend die Jaap te volgen en ook iets meer te doen met de magie van de lotus en de waringinboom die nota bene de titel van het verhaal hebben geleverd en Eva Verburg inspireerden voor de omslagillustratie. 

Fijn dat er een kaart van Java is opgenomen met de namen van plaatsen die in het verhaal voorkomen. 

 

 

Raven, Robin. De Lotus en de waringinboom. Lemniscaat, 2026. ISBN 978 90 477 1857 4, 462 p.   

Wat stond daar?

Na een ruim half jaar Poëziekalender een vervolg op de eerste recensie, d.d. 29 januari dit jaar.

 

Eén gedicht is me dierbaar geworden:

 

mijn lied

dit is mijn taal
mijn last, mijn lied

ik kan het wel
ik kan het niet

dit is mijn taal
mijn muur, mijn spel

ik kan het wel
ik kan het niet

dit is mijn taal
mijn wil, mijn stem

hoor hoe ik zing
ik ben, ik ben
 

Joke van Leeuwen, Poëziekalender 2026, 26 mei. Een tekst om een lied van te maken.

Het blinde lot wou dat enkele dagen later, op 4 juni, het overlijden van Lieke Marsman bekend werd gemaakt. 

 

Er stonden tot nu toe zeker meer citabele teksten in de Poëziekalender 2026, zoals dit simpele liedje van Jos van Hest (9 juni),

 

Gevonden liedje voor aardrijkskunde

 

Tarwe vlas en haver

bonen peulen klaver

suikerbieten en karwij

groeien op de malse klei

 

zomerdijk slaperdijk

waker dromer winterdijk 

 

of dit tekstje van Wim Hofman (18 mei)

 

Tafel / stoel

We verzagen de tafel
Maken een stoel.
Het hout is hard en oud.

Wij maken een stoel
Met een stevige leuning
En een gladde zitting.

We zetten de zelfgemaakte stoel
Voor het raam.
We gaan zitten.

Eindelijk zitten we.
We missen de tafel.
 

Of dit grappige versje van Bette Westera (19 juni):

 

Vandaag

 

Hoera, het is vandaag!

Dat moet gevierd.

Mijn vader heeft het hele huis versierd

en appeltaart gehaald voor hem en mij.

Met slagroom, want vandaag is zo voorbij.

De appeltaart gaat op,

er wordt geen kruimel van bewaard,

want morgen is het weer vandaag,

maar dan met mokkataart. 

 

... maar het eindoordeel blijft dat de opmaak niet geslaagd was. 'Alleen wc's met een flinke felle leeslamp bieden voldoende licht om dit te lezen, want de lettertjes zijn ook al niet zo groot en duidelijk en helaas schreefloos.' Citaat van 29 januari, maar zo is het ook nu. Het geldt voor de meeste blaadjes, zoals bijvoorbeeld dat van 27 juli, hierboven, met een tekst van Liz Ditters, treffend 'In de nacht' getiteld. Jammer! 

Tip voor de makers van de Poëziekalender 2027: maak de teksten goed leesbaar. En een iets kritischer selectie mag ook wel.

 

 

In iets mindere mate geldt dat ook voor de reeks Dichter. gedichten voor kinderen van 6 tot 106, bijvoorbeeld nummer 37, Op avontuur, het thema van Kinderboekenweek 2025. 

Ook hierin pareltjes, maar ook veel mwah, en nogal wat gedichten die geen gedichten zijn maar stukjes proza met veel wit eromheen. En een wat moeilijk lettertype, zeker tegen een donkere achtergrond, ook al wordt de kleur van de letter dan soms wit. 

Luchthaven 1

Voorin Sterren verpakt in huid staat een 'Trigger warning'. 

 

Dit boek gaat over zelfdoding. Je bent zeker niet de enige die daar soms aan denkt. Gelukkig zijn er ook heel veel mensen die naar je willen luisteren. Bijvoorbeeld bij 0800-0113.

 

Dat vooronderstelt dat iedere potentiële lezer van deze roman wel eens aan zelfdoding denkt! En aangezien iedereen van 12 en ouder tot de potentiële lezers hoort, gaat de uitgever annex auteur er kennelijk van uit dat iedereen van die leeftijd wel eens zelfdoding overweegt... (Het vermelde telefoonnummer werkt overigens alleen in Nederland, niet in Vlaanderen, daar kun je 1813 bellen.)

 

Ook is die potentiële lezer thuis in Engels. Zie de 'trigger warning', maar ook het citaat tegenover het colofon:

 

Through early morning fog I see
Visions of the things to be
The pains that are withheld for me
I realize and I can see
That suicide is painless
It brings on many changes
And I can take or leave it 
if I please  

 

M.A.S.H. 

 

Eigenlijk ook een soort 'trigger warning', dit citaat uit een liedje van Johnny Mandel.

 

Er zou best nog zo'n waarschuwing bij kunnen staan: dit verhaal gaat over liefde en verdriet.

 

Verdriet. Liefde. Gek hoe die twee op elkaar lijken, een soort tweeling zijn. Dubbele Lotje.

 

In ieder goed verhaal zit een sprankje van die tweeling, en ook een sprankje vergankelijkheid. In Sterren verpakt in huid zijn ze ruimschoots aanwezig.

Dat begint al met een ander citaat, ook al vóór het verhaal begint:

 

Over de liefde

hebben we het vanavond.

Morgen trouwens ook.

 

Hafez van Shiraz 

 

Dan bedoelen we uiteraard niet de voor het vermaak van kijkers (en aandacht voor advertenties) bedoelde 'liefde' van B&B vol liefde of andere 'reality'-soaps. Helaas, het woord liefde wordt nogal eens misbruikt.

 

En nóg een waarschuwing: ouderwets-gelovige lezers zouden geschokt kunnen raken. Goden spelen geen enkele rol, het lot wel. Een moderne katholieke gelovige zou kunnen opmerken dat het verhaal een mooie beschrijving van het voorgeborchte is. (Dat overigens officieel niet meer bestaat.)

 

Als ik mijn leven eens zou mogen overdoen... wat dan?

Het is een belangrijke gedachteoefening in dit verhaal. Het einde laat open of die ook wordt uitgevoerd.

 

'Wat?'

Ik zucht. 'Als we zo meteen in dat vliegtuig stappen, gaan we dan dood of juist niet?'

'De bedoeling is leven,' Ik voel zijn hart razen tegen het mijne.

'Ja,' fluister ik, 'de bedoeling is leven.' 

 

Verteller-hoofdpersoon is de zeventienjarige Aïsha, die verslag doet van wat haar overkomt nadat ze onder de trein stapt. Dat laatste wordt in een soort cursief vooraf beschreven door een verteller (Aïsha?) die haar en/of ons met 'je' aanspreekt. Dat eindigt zo:

 

Het lijkt alsof het geluid van de spoorwegovergang steeds luider wordt, je hoort nu ook de trein al aan komen razen.

Het gaat nu, deze keer, om jou.

Stoep af, straat op.

Nog dertig stappen.

Auto's. Mensen.

Nog twintig stappen.

 

En dan wordt ze wakker.

 

Licht!

Niet licht van een lamp, maar alsof ik net een enorme rugzak van me af heb laten glijden, mijn armen trillen nog helemaal. Een rugzak van zeker vijfentwintig kilo waar ik al dagen, weken, nee maanden mee liep te sjouwen, ook in bed ging-ie niet weg.

Ik strek mijn armen, laat mijn spieren werken. Het tintelt.

 

Ze is in Luchthaven 1 en komt vrijwel tegelijk aan met 'een jongen, ongeveer mijn leeftijd', die woest tegen een kast staat te trappen.

 

'O, jij bent het maar,' zegt hij dan, 'ik dacht even dat je een engel was,'

'Dat dacht ik ook van... Hoezo jij bent het maar?' 

'Ik heb jou al gezien,' zegt hij vaag. Hij heeft een fijne stem. Zacht, hij praat een beetje slordig.

Ik kijk weer naar de kast. 'Wilde je hem slopen?' 

Hij haalt zijn schouders op. 'Sorry,' zegt hij weer. 'Ik was een beetje opgefokt.'

'Ja,' zeg ik. 'Ze hebben hier verrassend lekkere thee.' Nu ben ik geen leraar, maar een verpleegster.

'Thee?' Hij kijkt me weer zo aan.

'Wat is er?'

'Je ogen.'

'O.' Ik ben nog steeds een beetje misselijk, dus ik ga op de hoek van zijn bed zitten. 'We zijn dus dood?'

Zijn gezicht betrekt. 'Dat was niet helemaal de bedoeling.'

'Van mij wel.'

Hij negeert me. 'Ik liep gewoon met mijn telefoon over straat. Ik was kwaad op mijn vader, een of andere stomme ruzie, ik lette niet op...'  Hij geeft weer een ram tegen de arme kast.

 'Die vrachtwagen,' zeg ik langzaam.

'Ja.' Weer een schop. En nog een.

Ik laat me van het bed glijden en loop de kamer weer uit.

 

Luchthaven 1 blijkt een verblijf voor wie nog niet helemaal klaar is met leven. Aïsha en Armin (die jongen) verblijven er voor het idee van de lezer heel lang, laten we zeggen zo'n 247 pagina's of 36 hoofdstukjes. Een precieze tijdsaanduiding is er niet.

Aïsha en Armin blijken enkele tellen voor hun overlijden vlakbij elkaar te zijn geweest. Een vrachtwagen, een dode hoek, een spoorwegovergang... Ze hebben elkaar even in beeld gehad, zonder aandacht.

Mét aandacht zouden ze elkaar gered kunnen hebben, ontdekken ze.

Ze ontwikkelen langzaam maar zeker een diepe liefde voor elkaar. Ja, ze willen het nog eens overdoen. Met het risico dat het niet lukt.

 

Er is een bekende van Aïsha in Luchthaven 1: haar oma, moeder van haar bekende moeder de actrice Audrey Adelaar (wat een mooie naam!). En er zijn mensen die een kleine rol in haar leven hebben gespeeld. Grote troost is de immer hartelijke Lotta, met haar lichte Zweedse accent, zachte armen en taarten. (Genoemd naar Lotta uit de Kabaalstraat, eerbetoon aan Astrid Lindgren?)

Een belangrijke plek in Luchtgaven 1 is de Toren. Daar kun je heen om beelden uit je leven terug te zien en niet alleen dat, ook je begrafenis en Aïsha maakt zelfs mee hoe maar moeder om haar rouwt. Aïsha en Armin gaan er regelmatig naar toe en houden soms stevig hun handen vast, want pijnlijk is het soms wel. Zo worden ze sadder and wiser, om het ook maar eens in het Engels uit te drukken. 

 

Het is hier niet de plek om de gehele intrige van dit rijke verhaal uit de doeken te doen, met alle zijlijntjes en details, noch om een toelichting te geven over Aïsha's motieven om een einde aan haar leven te maken. Dat komt ruim voldoende aan bod. Hints: verwaarlozing, afwijzing.

Dat Aïsha de verteller is, deert niet, is nauwelijks ongeloofwaardig. Een redelijk begaafde zeventienjarige die verslag doet van haar wedervaren, inzichten en ontluikende liefde: het kan. Dat Armin van Iraanse afkomst is, speelt een rol in die zin dat hij heel andere familietaferelen ziet en zo nu en dan regeltjes mompelt van Perzische dichters (zoals Hafez van Shiraz) - van zijn vader geleerd. 'Sterren verpakt in huid' komt uit zo'n Perzisch gedicht. En Serendip komt langs, uit het Perzische sprookje De drie prinsen van Serendip.

Dat de uitgebreide beschrijving van haar moeders (overigens oprechte) rouw theatraal lijkt, op het larmoyante af, klopt keurig: haar moeder is een beroemde actrice die een doorlopende podcast over zichzelf maakt. Hun bespiegelingen over leven, déjà vu's, serendipiteit, het lot, werkelijkheid of droom in de laatste hoofdstukken zijn mooi uitgewerkt.

 

Achter ons gaat de deur dicht. Armin en ik pakken weer elkaars hand en beginnen te lopen. Zijn vingers zijn nat, ik pak zijn arm en houd hem stevig vast. Kijk nou. Deze fijne jongen naast me, onze stappen die precies gelijkgaan, zijn warmte. Beter kan het niet worden. 

 

Eindelijk. 

 

Een heel bijzonder verhaal, verpakt in een door Eef Verburg mooi vormgegeven boek!

 

 

Praag, Anna van. Sterren verpakt in huid. Lemniscaat, 2026. ISBN 978 90 477 1776 8, 268 p.   

Iris

'Juffie Iris' heeft geen website (zoals ex-'Juffrouw Femke' 1 en ex-juf Femke 2) - wel een Facebookpagina, die ze 'de enige officiële pagina van mij' noemt, een Instagram-account, een Snapchat-account, een Youtube-account ('Hi! Welkom op mijn kanaal! Een kanaal met voornamelijk video's over mijn avonturen en belevingen als juf van groep 4. Enjoy!') - en een TikTok-account, aldus aangeprezen: 'Doe mee met 315.6K volgers op TikTok voor meer content over teacher, sixseven, lerenoptiktok.' Die 'content' (officieel een Engels woord voor inhoud, tegenwoordig jargon voor inhoudsloze inhoud waarmee je inkomen en aandacht kan voortbrengen) bestaat vooral uit filmpjes, met veel grappen en raadsels.

 

Hemeltjelief, je moet ervan houden om zo voortdurend met je gezicht op schermpjes te verschijnen. Geen wonder dat ze op haar Facebookpagina op 27 mei klaagde over grollen die men met behulp van kunstmatige intelligentie met haar plaatjes uithaalt. Kon je op wachten, Iris.

 

In het echt bestaat ze ook. Ze heet Iris Posthuma en geeft les aan groep 6/7/8 op de openbare basisschool Ollie B. Bommel in Den Bommel, een plaatsje op Goeree-Overflakkee. Kennelijk kan ze goed overweg met haar leerlingen want toen ze het plan opvatte om zelf eens een kinderboek te schrijven riep ze hun hulp in.

Het resultaat: een vrolijk en redelijk spannend niemendalletje getiteld Juffie Iris - Escape uit de school. 

Gezien haar onstuitbare verlangen om heel veel in beeld te zijn mag het geen verrassing heten dat ze zelf als verteller optreedt. Tussen de episodes door staan pagina's met raadseltjes en moppen. En die escape, ja, ook daarin spelen raadsels een rol. Een onbekende belaagt haar met 'DM's' - ik moest het opzoeken maar dat zijn TikTok-berichten - met het doel (blijkt later) een hindernis op te werpen voor komende sportdag, zodat de ándere deelnemende school zou winnen. Een sportdag voor twee scholen! Uiteraard loopt alles goed af. 

Grappig, laat Den Bommel nu net twee basisscholen tellen... 

 

We mogen hopen dat in de bibliotheken van beide scholen naast dit gezellige middle-of-the-road niemendalletje nog wat betere boeken te vinden zijn ... al zijn het maar die van goede oude Thea Beckman, wier Thule-trilogie net opnieuw is uitgebracht, of die van Tonke Dragt of Imme Dros, wier werk ook nog steeds wordt herdrukt. Maar die van jongere talenten als Anna van Praag, Annet Schaap of Mireille Geus mogen ook. O, enkel vrouwen. Dan voegen we Paul Biegel, Guus Kuijer, Ted van Lieshout en naamgenoot Sieb Posthuma toe.

Zomaar wat voorbeelden waar Iris Posthuma, als ze serieus werk van schrijven wil maken, iets aan zou kunnen hebben. 

 

 

Posthuma, Iris ('Juffie Iris'). Juffie Iris. Escape uit de school! Met illustraties van Hester van de Grift. Witte Leeuw, 2026. ISBN 978 94 933 5490 6, 132 p.