Knutselpedagogiek

Waarom zou je je verdiepen in een mooi, moeilijk, verdrietig of confronterend verhaal als niemand je vervolgens leert na te denken over de betekenis ervan? Verwaarlozing vermomd als bescherming typeert het literatuuronderwijs in Nederland.

 

Zo begint een vlammend betoog van Yra van Dijk en Marie-José Klaver in De Groene Amsterdammer 20 oktober 2022.

Over opleuking, verkleutering, rare vragen in lesmethodes, slecht opgeleide docenten en meer verdrietigs in het Nederlandse literatuuronderwijs. 'De verleuking biedt helemaal geen antwoord op ontlezing, maar is er mede de oorzaak van.'

Docenten, en vooral ook uitgevers en beleidsmedewerkers, léés dit artikel! 

Wat dat antwoord dan wel is?

Een leraar die zelf veel leest, is de beste leesbevorderaar. Daar schort het nu aan bij veel aankomende leraren. Een docent moet breed belezen zijn om enthousiasmerende adviezen te geven die zijn toegesneden op haar leerlingen. 

 

Zo is dat. Ik kan het er alleen maar hartgrondig mee eens zijn.

Dus ga ik even door met citeren.

 

Titels die aansluiten bij actuele thema’s als het klimaat, gender of racisme zijn onder leerlingen geliefd, maar niet iedere leraar weet ze te vinden. De vanzelfsprekende belezenheid van de leraar Nederlands lijkt te verdwijnen, blijkt uit ander onderzoek van de neerlandicus Jeroen Dera uit 2018. Veel leraren laten zich leiden door ‘wat goed scoort op de literaire markt’ en wat dus veel aandacht krijgt in de media, en ze hebben daarnaast weinig zicht op alternatieve recente titels.

Ook de ‘methodenverslaving’, de afhankelijkheid van educatieve uitgevers en hun elektronische abonnementendiensten, zou wel eens deel van het probleem kunnen zijn. Het gebruik van digitale leermiddelen was in 2006 al tot vijf keer zo hoog in Nederland ten opzichte van andere landen waar het leesbegrip beter is. Te beginnen op de basisschool is het de leraar die de belangrijkste rol speelt bij goed leesonderwijs dat de kansenongelijkheid bestrijdt, aldus de eerder genoemde Leidse leesonderzoekers in hun rapport Sturen op begrip.

Meer argumenten in het artikel, dat start met de denkbeeldige leerling Kimberley, die samengesteld blijkt 'uit leerlingen die we hebben gesproken en data uit onderzoeksrapporten'. 

Ik eindig met nog een citaat, en een tekening van Kamagurka uit het artikel.

Een neerwaartse spiraal van de onderschatte leerling, de schrale schoolbibliotheek, de knutseldidactiek, de gebrekkige richtlijnen, het afstompende eindexamen en de te weinig belezen leraar die zich baseert op een digitale en niet diverse methode, maken dat we op een dieptepunt zijn beland. Het punt waarop de Nederlandse leerling de slechtste lezer is – het punt ook waarop Kimberley afhaakte. 

IBBY-Cambodja en IBBY-Nederland

IBBY staat voor International Board on Books for Young people. Deze raad werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht en is ‘a non-profit organization which represents an international network of people from all over the world who are committed to bringing books and children together’. Er zijn afdelingen ('secties') per land, en voor Nederland is dat de stichting IBBY-Nederland.
 
Sinds 2022 heeft IBBY-Nederland een vriendschapsband met IBBY-Cambodja. Dankzij de steun van de begunstigers (‘vrienden’) van IBBY-Nederland is een deel van de internationale contributie van IBBY-Cambodja gesponsord, zodat men in Cambodja geld overhoudt voor diverse activiteiten. De vriendschapsband houdt ook in dat de twee secties gezamenlijke projecten beginnen en kennis en ideeën uitwisselen.
Tijdens een van de eerste Zoom-ontmoetingen ontstond het idee voor een collectie internationale kinderboeken voor een kinderbibliotheek in Phnom Penh.
 
Ik citeer uit de nieuwsbrief van IBBY Nederland:

'Hiermee kunnen de Cambodjaanse kinderen kennismaken met verhalen en beelden uit andere landen en culturen. Omdat er niet veel kinderboeken vertaald worden naar het Khmer, zijn we begonnen met tekstloze prentenboeken uit het IBBY Silent Book-project. IBBY-Nederland sponsorde de aankoop van een collectie van 55 van de mooiste silent books van over de hele wereld, waaronder Waar is de taart? van Thé Tjong-Khing en De boomhut van Marije en Ronald Tolman. IBBY-International zorgde voor de verzending naar Cambodja. Op 20 augustus was de feestelijke opening van de ‘IBBY Reading Corner’ in de Open Book kinderbibliotheek.
 
Er ontstond nog een ander plan tijdens zo’n Zoom-ontmoeting. In Cambodja zijn er wel kinderboekenschrijvers, maar ze publiceren zeer onregelmatig en geen van hen oefent dat als beroep uit. Toen onze Cambodjaanse gesprekspartners hoorden dat de Nederlandse IBBY-voorzitter Martine Letterie wel voor haar beroep schrijft, vroegen ze haar of ze workshops wilde geven aan haar Cambodjaanse collega’s. In overleg stelden ze de inhoud van twee workshops vast. Tijdens de eerste vertelde Martine hoe ze het schrijven tot beroep maakte en ze sloot af met een schrijfopdracht. De deelnemers gingen aan het werk en twee weken later besprak Martine met hen de resultaten. Er ontstonden indrukwekkende verhalen over historische onderwerpen.
Mooie resultaten van onze vriendschap met IBBY-Cambodja!'

Door liefde smelt elk harnas

De essentie van Dodo staat op p.109, onderaan.

Die liefde komt van Dodo's moeder en Dodo heet geen Dodo maar Dorian en wil niet meer naar zijn nieuwe school, de middelbare school, omdat hij stottert en bij de eerste poging om in de brugklas zijn naam te zeggen bleef steken bij dodo.

Hij trekt zich terug, steekt zich in een denkbeeldig harnas, komt alleen los in zijn fantasie, waarin hij optrekt met vogel Dodo. Die lijkt sprekend op de opgezette dodo in Naturalis waar hij door medeleerlingen naar toe wordt gebracht tijdens een schoolreisje.

Slechte grap van die klasgenoten, maar het levert Dorian wel een magisch moment op.

 

Op de sokkel voor me schittert een fabelachtig dier, zo sprookjesachtig, zo fantasievol, dat ik bijna de indruk krijg dat ik het zelf verzin. Dodo, staat er op het kaartje aan zijn voeten. Raphus cucullatus. Afkomstig uit Mauritius.

Langzaam kom ik dichterbij. Ik bekijk hem zorgvuldig. Zijn veren, zijn kleuren, zijn poten en zijn prachtige kop. Hij is groot, op zijn sokkel is hij zelfs groter dan ik. Mijn ogen glijden over zijn lichaam en blijven hangen bij zijn snavel. Hoe mooi en sterk... eindigend in een sierlijke punt die ernstig in een halve maan naar beneden wijst.

Hij heeft zijn snavel niet gesloten en het lijkt alsof hij bezig was met de i van ik, die maar niet lukte, en in deze houding is betoverd en bevroren.

Ik weet best dat het niet mag, maar het gaat vanzelf. Mijn arm gaat omhoog, mijn vinger strekt zich en op het moment dat de top van mijn wijsvinger zachtjes zijn snavel raakt, alsof ik het laatste woord dat daar nog op zijn tong is blijven liggen, wil bevrijden, lijkt het of de tijd stilstaat. Dit dier kent geen jaren, geen dagen, geen uren, het lijkt alsof dit prachtige dier hier eeuwig staat, en ik krijg het vreemde gevoel dat ik alles overzie. Al mijn dromen, mijn verleden, mijn toekomst, mijn hele leven eigenlijk. Het lijkt opeens alsof ik alles begrijp, alsof alles goed is.

Deze vogel hoort bij mij. Deze dodo heeft op mij gewacht.

 

Verteller van dit verhaal is Dorian zelf. Dat vergt wat inbeeldingsvermogen van de lezer.

Niet zozeer door de ongerijmdheid van een twaalfjarige verteller die vaardig verslag doet van zijn wedervaren alsof hij een soort radioverslaggever is, extra ongerijmd omdat-ie nou juist besluit voorlopig geen woord meer te zeggen. Dat soort procédé kennen we van andere verhalen en wie wil, stapt over die ongerijmdheid heen en laat zich door die verslaggever leiden.

Maar wel doordat onze verteller nogal heen en weer springt in de tijd en bovendien zijn fantasieën op dezelfde levendige manier vertelt als het 'echte leven', Neemt hij nu echt dat ei mee uit het museum? Komt er bij hem thuis echt een kuiken uit? Het kuiken praat - op dat moment zullen (denk ik) de meeste lezers wel besluiten dat we hier meegenomen worden in hallucinaties. Dat maakt het onmogelijk om te ontsnappen aan zijn angsten, woede, verdriet en onvermogen en het is fascinerend om mee te beleven dat Dorian juist in zijn fantasieën gaandeweg ontdekt dat hij vastloopt.

Dat maakt dit verhaal niet alleen tot een boek over stotteren. Het is ook gewoon een goed verhaal.

Komt het goed? Jawel, en zelfs op een innemende en redelijk geloofwaardige manier. Niet alleen zijn moeder weet uiteindelijk een 'kier in zijn pantser' te maken, op een zeker voor volwassen lezers bewonderenswaardige manier, ook zijn vriend Ramses, door wie hij zich verraden voelt, weet hem te bereiken. Tijdens een voordracht van auteur Mohana van den Kroonenberg begreep ik dat ze het verhaal zo laat eindigen omdat ze vindt dat een kinderboek altijd goed moet eindigen... en dat het verhaal nogal wat autobiografische trekjes heeft. Met inbegrip van het goede einde.

 

Kroonenberg, Mohana van den. Dodo. De Vier Windstreken, 2022. ISBN 978 90 5116 887 7.