Jeugdliteratuur: kunst in woord en beeld

Zoals bekend staan er in kinderboeken meer plaatjes dan in boeken voor volwassenen, met name in fictie. Het illustreren van kinderboeken heeft een hoge vlucht genomen. Vooral prentenboeken zijn vaak ware juweeltjes van kunst in woord en beeld. Hier is het beeld allang niet meer een versiering bij het woord, maar wordt het verhaal verteld door beeld en woord samen.

Het scheiden van woord en beeld levert dan ook soms verarming op. Toch is dat in internationaal verband de enige manier om de aandacht te richten op het aandeel van beeld in de jeugdliteratuur.

Dit najaar vindt de 26e editie plaats van de Bienále Ilustrácií Bratislava / Biennale of Illustrations Bratislava (kortweg BIB), in (uiteraard) Bratislava, Bibiana, 'International House of Art for Children', Panská-straat 41. Deze combinatie van tentoonstelling, symposium en wedstrijd startte in 1967 (met een aanloop in 1965) en heeft de verdwijning van het communistisch bewind glansrijk overleefd: zie hier voor een korte geschiedschrijving.
De organisatie heeft altijd nauwe banden onderhouden met de International Board on Books for Young people (IBBY). Het is dan ook geen wonder dat de selectie en inzending voor de tentoonstelling en de wedstrijd in handen is van nationale IBBY-secties, zoals die van Nederland en België (Vlaanderen / Wallonië).

Hoe dat gaat?
Op de websites van de twee Belgische 'branches'  vond ik niets over BIB, ook niet in de 'gloednieuwe folder' van IBBY-Vlaanderen.
IBBY-Nederland is duidelijker. Ik citeer uit het op 9-1 jl. rondgestuurde persbericht:

'In het najaar 2017 vindt de 26ste editie van de Biënnale van Bratislava (Slovakije) plaats. Deze internationale illustratorententoonstelling is van september tot oktober te zien in Bibiana, het Internationale Huis voor Kunst voor Kinderen in Bratislava. Tijdens de Biënnale wordt ook de prestigieuze Grote Prijs BIB (ter waarde van 3000 $) uitgereikt, samen met vijf Gouden Appels en vijf Medailles voor de beste illustraties uit de tentoonstelling.
IBBY-Nederland verzorgt, in samenwerking met het Nederlands Letterenfonds, de Nederlandse selectie voor de inzending van origineel werk van maximaal vijftien Nederlandse illustratoren. Illustratoren kunnen dus niet individueel voor deze tentoonstelling werk insturen.

Er is een aantal voorwaarden waaraan voldaan moet zijn wil men in aanmerking komen voor beoordeling door de selectiecommissie van IBBY:

·         Er kunnen alleen illustraties uit boeken die werden gepubliceerd bij een reguliere uitgeverij (niet in eigen beheer) naar Bratislava ingestuurd worden.

·         Alleen boeken die verschenen zijn na 1 januari 2015 komen in aanmerking.

·         Per illustrator kunnen er maximaal tien illustraties geselecteerd worden. Meestal worden minder illustraties door de commissie geselecteerd. De illustraties komen allemaal uit één titel. Er zijn ook nog enkele praktische voorwaarden, maar die krijgt men toegestuurd als men tot de geselecteerden behoort.

Illustratoren die een boek onder de aandacht van de selectiecommissie willen brengen, kunnen vóór 1 maart één exemplaar van dat boek aan IBBY-Nederland sturen (het boek blijft vervolgens eigendom van IBBY-Nederland; wordt het boek geselecteerd dan gaat het naar Bratislava, valt het buiten de selectie dan wordt het gebruikt binnen één van de IBBY-projecten):

FSW, Pedagogische Wetenschappen

Afd. AGP, Toin Duijx (IBBY)

Wassenaarseweg 52

2333 AK Leiden

Voor eind maart wordt bekend gemaakt welke illustratoren geselecteerd zijn voor de Nederlandse inzending van de Biennial of Illustrations Bratislava (de originelen moeten vóór 30 april naar Bratislava verstuurd worden). De centrale verzending van de originelen van alle geselecteerde illustratoren verloopt via het Nederlands Letterenfonds.

Voor meer informatie kan men terecht bij het secretariaat van IBBY-Nederland (ibby-nederland@planet.nl).'

Waarvan akte.
De opening van de BIB-tentoonstelling vindt plaats op 8 september, 17.00 uur. Op die dag worden ook de prijzen bekend gemaakt. Het symposium vindt plaats op 9 en 10 september. Zie programma.

Woorden om te vergeten?

In 2017 hangt er een filosofie-scheurkalender op het toilet.

Op 16 januari stond er een stelling:

'De kunst van de schrijver bestaat er vooral in ons te doen vergeten dat hij woorden gebruikt.'
Henri Bergson in L'Energie spirituelle.
Bergson was een alom gewaardeerde filosoof, maar als dit citaat correct is vertaald, slaat hij de plank finaal mis.

Achterop het kalenderblaadje stond deze toelichting:

Kan alles in woorden worden uitgedrukt? Henri Bergson (1859-1941) dacht van niet. Zodra we aan anderen kenbaar willen maken wat ons het meest eigen is, zijn we aangewezen op een communicatiemiddel dat gemeengoed is. De gevoelens, verlangens en gedachten die onze eigenheid kenmerken, kunnen we niet anders uiten dan door ze te verpakken in dezelfde woorden die iedereen gebruikt. 'lk hou van jou' is in dit opzicht een platitude die geen recht doet aan een liefdesgevoel dat we als uniek ervaren. De taal reduceert het unieke tot het algemene, Ze is niet in staat de werkelijkheid in al haar rijkdom weer te geven, omdat ze uit praktische redenen niets anders doet dan etiketjes op de dingen plakken, alsof alle dingen die er hetzelfde uitzien allemaal hetzelfde zijn. Een goed schrijver zal de dingen dan ook niet willen benoemen, maar proberen beelden op te roepen die recht doen aan de rijkdom van de werkelijkheid. En ons doen vergeten dat hij woorden gebruikt,
Vanno Jobse

Vanno Jobse slaat hier de plank met evenveel kracht mis.
Verhalen, gedichten, liederen: het is woordkunst. Woorden doen er toe, ze mogen geproefd en gewogen worden. Wie zich afvraagt waarom het ene verhaal meer raakt dan het andere, komt niet alleen bij de 'opgeroepen beelden' terecht, maar ook bij de woorden. De woordkeuze doet er toe!
Bergson was zich daarvan waarschijnlijk bewust, en wees er op dat woorden pasmunt zijn tussen verschillende personen en nooit helemaal precies dat ene unieke kunnen overbrengen.
Een woordkunstenaar speelt met dat gegeven! Hij (of zij, enz.) geeft de lezer of luisteraar het idee dat die het nooit zo goed had kunnen uitdrukken - terwijl 'het' inderdaad voor de lezer of luisteraar vermoedelijk nèt iets anders is als voor de kunstenaar.

Wie zich niet bekommert om de woorden, kan beter een film gaan zien. Hoewel ook daar de dialogen er toe doen. 'I'd like to watch...' (Being there.)

Jenny wie?

Het was goed dat spreekster Janny van der Molen tijdens de bijeenkomst voor Vrienden van IBBY in het Gemeentelijk Museum Den Haag op 18 november aandacht besteedde aan Jenny Smelik-Kiggen.
Want al is de Jenny Smelik-IBBY Prijs naar haar genoemd, zelfs van de ruim honderd aanwezige IBBY-vrienden zal niet iedereen haar kennen.

Jenny Smelik-Kiggen schreef vier kinderboeken. Ze hebben de tand des tijds niet doorstaan en zijn alleen nog te vinden in collecties oude jeugdliteratuur, waaronder die van de Koninklijke Bibliotheek. Titels zijn te vinden in het Centraal Bestand Kinderboeken. Ze was getrouwd met Klaas Smelik, ook een auteur. Hun zoon Klaas Smelik werd geleerde en (o.a.) bezorger van de dagboeken van Etty Hillesum.
Jenny Smelik-Kiggen liet een legaat na, dat door IBBY-Nederland van een bestemming mocht worden voorzien. Dat werd de Jenny Smelik-Kiggen Prijs, later de Jenny Smelik-IBBY Prijs, bedoeld voor 'schrijvers en illustratoren van kinder- en jeugdboeken die een bijdrage leveren aan een betere verstandhouding tussen de verschillende etnische groeperingen in de samenleving'. Een doelstelling die keurig in het verlengde ligt van die van IBBY, zie onder. De winnaar ontvangt een oorkonde en € 2000,-, de eervolle vermelding eveneens een oorkonde en € 500,-. Zie Leesplein voor de lijst winnaars.

IBBY-Nederland is een afdeling van de International Board on Books for Young people (IBBY), een 'non-profit organization which represents an international network of people from all over the world who are committed to bringing books and children together'. Het bestuur van IBBY-Nederland is uitermate handig in het vinden van partners om bijeenkomsten te organiseren.
Deze prijsuitreiking vond zoals afgelopen jaren plaats in het Gemeentelijk Museum Den Haag, dat al een tijd lang veel aandacht aan jeugdliteratuur besteedt. Zo is er nu een tentoonstelling 'Van Rodin tot Bourgeois, sculptuur in de 20e eeuw', en Ted van Lieshout en Ludwig Volbeda maakten er een boek bij, De vogels. Dat levert dan meteen een lezing op, dus aandacht voor die tentoonstelling, en als dank van het museum een gratis onderkomen voor deze IBBY-bijeenkomst. Soortgelijke combi's waren er in het verleden ook.

Het was meteen de interessantste lezing van de bijeenkomst.
Ludwig Volbeda (eerder besprak ik het door hem geïllustreerde Hoe Tortot zijn vissenhart verloor) lijkt bezeten van tekenen en wist ons daar in mee te nemen. De eerst wat verlegen overkomende illustrator raakte allengs zelf ook begeesterd en stortte een vloed aan mooie schetsen over ons uit.

De twee andere lezingen waren van Annette de Bruijn en Janny van der Molen.
De eerste berichtte over de Leeskalender, onderzoeksproject van de Universiteit van Maastricht, de tweede over haar boek Helden!, en dan vooral over die helden.

Tussendoor werden de prijzen uitgedeeld.
Eerst oorkondes ter ere van de IBBY Honour List 2016, waarop titels prijken van Bette Westera (Doodgewoon), Thys Wadman (In nije heit), Floor Rieder (De avonturen van Alice in wonderland en Alice in spiegelland) en Jenny de Jonge (Bunkerdagboek). De IBBY Honour List is 'a biennial selection of outstanding, recently published books, honouring writers, illustrators and translators from IBBY member countries'.
Vervolgens de Jenny Smelik-IBBY Prijs, aan Sjoerd Kuyper en Sanne te Loo wegens De duik (Lemniscaat). Een eervolle vermelding ging naar Liesbet Ruben voor haar boek Mijn opa de trekvogel (Tropenmuseum Junior / Querido). Sjoerd Kuyper werd daarna nog kort geïnterviewd door Susan Venings (Kinderboekenpraatjes).

Ten slotte mocht men aan de borrel in café-restaurant Gember, dat aan het Gemeentelijk Museum grenst.

PS. (d.d. 12-9-2017) Ludwig Volbeda ontving voor zijn illustraties in De vogels in 2017 de Grand Prix Bratislava tijdens de Bienále Bratislava Ilustrácií (Biennial of Illustrations Bratislava).

Witte raven

De Internationale Jeugdbibliotheek is een gelukkig overblijfsel van na-oorlogs idealisme. Jeugdliteratuur werd beschouwd als een vredebevorderend bindmiddel. Literatuur brengt kinderen begrip voor anderen bij, zoiets. Het is waar, natuurlijk, al zou ik het voorzichtig beperken tot: verhalen zouden kinderen begrip voor anderen kunnen bijbrengen. Niet overdrijven, evenwel. (Dagobert Duck, begrip voor Donald Trump?)
Zie hier voor hoe de bibliotheek het zelf formuleert - desgewenst in het Engels.

De bibliotheek is gevestigd in een mooi kasteel bij München en houdt zich werkend door donaties, o.a. (neem ik aan) door de VN en de Bondsrepubliek. Ze organiseert tentoonstellingen, workshops en meer en wie langs München komt, raad ik aan er langs te gaan (zie ook hier).




De collectie van ruim 70.000 banden komt geheel tot stand door donaties uit vele landen. Uit de nieuwe aanwinsten maakt de staf jaarlijks een keuze, die onder de titel White Ravens wordt gepubliceerd - zo ook de White Ravens 2016. En omdat zulke publicaties doorgaans weinig aandacht trekken, wijs ik er hier op.

Er zijn dit jaar 200 titels opgenomen in 42 talen uit 60 landen, waaronder negen Nederlandstalige en één tweetalig-Fries/Nederlandse titel (Het meisje met de rode paraplu):

- De jongen, de neushoornvogel, de olifant, de tijger en het meisje / Peter Verhelst (tekst) / Carll Cneut (ill.) (De Eenhoorn)
- Grensgangers / Aline Sax (Davidsfonds)
- Kunst met taart / Thé Tjong-Khing (ill.) (Lannoo)
- Schetsboek van Jeroen Bosch : anno 1463 / Annemarie Bon (tekst) / Marie José van der Linden (ill.) (Zwijsen)
- Schobbejacques en de 7 geiten / Merlijne Marell (tekst & ill.) (Loopvis)
- Een aap op de wc: een dierentuin in oorlogstijd / Joukje Akveld (tekst) / Martijn van der Linden (ill.) (Hoogland & Van Klaveren)
- Rond vierkant vierkant rond / Ted van Lieshout (tekst & ill.) (Leopold)
- Groter dan de lucht, erger dan de zon / Daan Remmerts de Vries (Querido)
- Het wonder van jou en je biljoenen bewoners / Jan Paul Schutten (tekst) / Floor Rieder (ill.) (Gottmer)
- Het meisje met de rode paraplu / Edward van de Vendel, Harm de Jonge, Marian De Smet, Mindert Wijnstra en Lida Dijkstra (tekst) / Roelof van der Schans (ill.) (Wijdemeer)

Een zorgvuldige keuze, gemaakt onder leiding van de vakreferent voor Nederlandstalige jeugdliteratuur Toin Duijx.
Vanaf 18 oktober zijn de korte annotaties van de boeken te vinden in de database White Ravens 2016 op de website van de IJB. Eveneens verscheen er een gedrukte catalogus tijdens de boekenbeurs in Frankfurt.

Hoe leg ik het uit... de verkiezing van de Tweede Kamer

Kreten (soundbytes) genoeg in de aanloop tot de verkiezing van de Tweede Kamer. Ze vinden plaats op 15 maart 2017, maar herfst 2016 vlogen de spetters al in het rond, hoewel aardig gemengd met de vieze klodders van de presidentsverkiezing in de VS.

Hoe onze verkiezing formeel verloopt, is niet moeilijk uit te leggen. Een kind kan het snappen. Er zijn boekjes te vinden, en op tv (schooltv) en op internet is ook wel iets te vinden, hoewel die uitleg niet altijd echt helder is. Ik vond op 18 oktober bijvoorbeeld dit in Wikikids:

De Tweede Kamer is belangrijker dan de Eerste Kamer, hier worden veel beslissingen over Nederland genomen. De Tweede Kamer maakt en ontwerpt de weten die de Eerste Kamer dan moet goedkeuren. Er zitten 150 leden in de Tweede Kamer. Zij heten Tweede Kamerleden of volksvertegenwoordigers. De Kamerleden zijn verspreid over verschillende politieke partijen. Politieke partijen zijn groepjes mensen die hetzelfde over veel dingen denken: Je hebt christelijke partijen, liberale partijen, sociaaldemocratische partijen, enzovoorts.

Dat weten is een authentieke spelfout - misschien wordt-ie nu hersteld (1). 'Hier worden veel beslissingen genomen': niet alle, dus. Welke dan? Waarom moet de Eerste Kamer die goedkeuren? Wat betekent 'verspreid over verschillende politieke partijen'? Groepjes?
Op de termen christelijk, liberaal en sociaaldemocratisch kun je doorlinken. De uitleg bij de eerste twee termen is begrijpelijk voor kinderen, bij sociaaldemokratisch staat er iets onbegrijpelijks:

Socialisme (naar het Latijnse socius = gemeenschappelijk) is een begrip uit zowel de economie als de politiek. In de politiek is het een verzamelnaam voor allerlei linkse politieke stromingen variërend van communisme (proletarisch socialisme) tot aan sociaal-democratie. Volgens sommigen is het christendom ook een vorm van socialisme. "Christus was de eerste socialist," zegt men dan.
Socialisme is het tegenovergestelde van kapitalisme, volgens sommigen van liberalisme.

Eh... Nou ja. Dan deed Schooltv-weekjournaal het in 2012 toch beter, hoewel ook twijfelachtig hier en daar, want politiek gaat natuurlijk over meer dan alleen hoeveel geld ergens aan uitgegeven zou moeten worden.

Hier begint de soep. Er doen zo'n vijftien politieke partijen mee (2). Het is voor volwassen krantenlezers vaak al lastig om uit te vinden waar ze voor staan, er zijn niet voor niets kieswijzers, laat staan voor minder onderlegde mensen(kinderen).
Wie mogen er eigenlijk kiezen? Wikikids:

Elke vier jaar kiezen alle volwassenen in Nederland de leden van de Tweede Kamer. 

Dat is strikt genomen niet waar. Niet alle volwassenen zijn kiesgerechtigd, en niet alle kiesgerechtigde volwassenen kiezen, ruim een derde laat die keuze aan zich voorbij gaan. Correct is: als er een nieuwe Tweede Kamer moet worden gekozen, mogen alle kiesgerechtigde Nederlanders hun stem uitbrengen.
Kiesgerechtigd is een mooi woord, want al klinkt het plechtig, het is duidelijk en een kind kan het snappen. Kiesgerechtigd ben je als je recht hebt om te kiezen. Of je aan kinderen ook moet uitleggen wanneer je dat recht krijgt (of hoe je het verliest), is vers twee.

Terug naar de soep. Wat is links, wat rechts? Waar komen die termen vandaan? Hier geeft Wikikids wel een leuke (en ook elders wel gegeven) verklaring: 'De termen "links" en "rechts" stammen uit het Franse parlement. Daar zaten de progressieve (vooruitstrevende) politici links van de voorzitter en de meer conservatieve (behoudende) rechts.' Juist ja. Grappig dat dit nu in de Tweede Kamer nog min of meer zo is.
Maar wat is vooruitstrevend, wat behoudend? Nou ja, behoudend is duidelijk, maar vooruitstrevend suggereert een weg en een doel. Streven waarheen? Zijn mensen die de regering willen afschaffen rechts (libertariër) of links (anarchist)? Behoudend zijn ze in ieder geval niet, want ze willen nogal wat veranderen. Zijn communisten die hun bewind willen handhaven nu behoudend of rechts, of nog steeds vooruitstrevend? Misverstanden te over.
Het enige dat er op zit is de termen te laten voor wat ze zijn, en eens te bespreken hoe de samenleving er idealiter uit zou kunnen zien. En als dat te ingewikkeld is: de school.
Ook kan het geen kwaad om de ideale bestuurder te schetsen. Want meer dan ooit stemmen mensen op pratende hoofden (op tv of internet) in plaats van op ideeën. Waarmee ik terug ben bij de kreten. Want praten, gebeurt dat nog?

1. D.d. 10-2-2017: inderdaad, hersteld.
2. D.d. 10-2-2017: pardon, inmiddels al meer dan 20...

Dingen zonder internet

Ik wil een koelkast die niet meldt dat er iets op is en geen boodschappen doet. Koken doe ik zo nodig met een simpele kookwekker, zo een die met een lekker irritante ouderwetse trrring meldt dat het gas uit moet.
Wekker: een die niet meteen allerlei apparaten aanzet. Dat doe ik zelf wel, als ik dat wil, zoals ik ook wel wil besluiten of en wanneer ik de gordijnen open doe.
Ik wil een domme cv-thermostaat die ik handmatig instel en die niets doorgeeft aan het energiebedrijf en aan mijn telefoon. Als ik van huis ben wil ik niet weten hoe warm of koud het thuis is en of er iemand in huis rondloopt of aan het slot morrelt, en ik wil al helemaal niet dat de verwarming speciaal voor die inbreker aangaat. Een camera hoeft dus ook niet. Ik kan er toch niets aan veranderen en vertrouw op de buren.
En ik ben blij dat onze buurt vooralsnog gevrijwaard is van agressieve alarmmelderverkopers. ('De buren hebben hem ook, u doet uzelf tekort als u hem niet neemt.') Kan ik ook niet vergeten het alarm aan dan wel uit te zetten. Goede sloten, die ik met de hand kan bedienen, niet met mijn zaktelefoon: dat lijkt me afdoende.
Een slimme energiemeter is ongewenst, ik geef zelf de meterstanden wel door. Zie ik meteen of er iets raars aan is.
Ik hoef geen wasmachine die aan mijn telefoon meldt dat-ie klaar is en geen printer die automatisch nieuwe inkt bestelt. (Hij meldt toch al veel te vroeg dat de inkt op zou zijn.) Ook de vaatwasser mag zich beperken tot wat akoestische piepjes, net als de magnetron.
Ik zou best kranen willen die zichzelf sluiten als het water de overloop bereikt, maar dan mechanisch, niet per zendertje.

Ik ben blij dat ik mijn auto nog zelf mag besturen en ook zelf mag beslissen hoe ik hem bestuur. Haastige spoed is zelden goed, maar in noodgevallen wil ik met spoed kunnen rijden. De computers in de auto zijn o.k., want ze verbeteren de werking, maar bij voorkeur geven ze geen gegevens door aan bevoegde en al helemaal niet aan onbevoegde instanties.

Kortom, het Internet der Dingen hou ik graag nog op afstand.

Ach ja, de jaren zeventig

Ik had Literatuur zonder leeftijd aflevering 100 al gerecenseerd, terwijl aflevering 99 nog lag te wachten. Vreemd, maar waar.
Niettemin biedt aflevering 99 ook veel lezenswaardigs. Het thema: jeugdliteratuur in de jaren zeventig, volgens de redactionele inleiding (door Helma van Lierop-Debrauwer) de 'kraamkamer van de hedendaagse jeugdliteratuur'.
Een krachtige uitdrukking, waarmee alle jeugdliteratuur van vóór die jaren tot ongeboren spul wordt verklaard. Nou ja, zo bedoelde ze het natuurlijk niet, wel dat de jeugdliteratuur zoals die er nu uitziet zo ongeveer in die tijd vorm kreeg. 'Wij blikken dus volop terug in dit nummer.'

Grappig dat er zowel wordt teruggeblikt door mensen die die jaren hebben meegemaakt als door mensen die toen nog kind waren of later werden geboren, zoals Sara Van den Bossche, die schrijft over 'de jaren zeventig als bakermat van het ideologiekritisch jeugdliteratuuronderzoek in Nederland en Vlaanderen'. Eric Hulsens (zie ook hier), Lea Dasberg, Peter van den Hoven...
Of Eefje Buenen, die schrijft over 'de wedergeboorte van de historische jeugdroman', over Thea Beckman. Eefje is voor mij de verpersoonlijking van de jonge garde: zij startte haar loopbaan op kinderboekenvlak met artikelen in Leesgoed, het tijdschrift dat ik van 1977 tot en met 2010 onder mijn hoede had.
Of zij met meer distantie terugblikken dan de oudere garde?
In ieder geval ontbreken bij hen persoonlijke ervaringen zoals Joke Linders die beschrijft in 'een persoonlijke visie op een decennium met veel gezichten'. Zij eindigt zo:

De ware emancipatie, dat wil zeggen streven naar een volwaardige plaats in de samenleving vanuit een achtergestelde positie, heeft de meeste kans van slagen als die van binnenuit komt, in dit geval dus vanuit de kinderboekenschrijvers en -illustratoren zelf. Vanuit mijn bejaarde uitkijktoren heb ik de indruk dat de jaren zeventig de voorwaarden hebben geleverd om het kinderboek rijker, veelzijdiger, interessanter en geëmancipeerder te maken. Of ik daar gelijk in heb, zal de tijd bewijzen. De verschillende deelstudies in dit themanummer van Literatuur zonder leeftijd kunnen de inzichten van de lezer op dit punt wellicht verder helpen.

Voorzichtiger zou ik het niet kunnen opschrijven.

In mijn eigen bijdrage aan deze aflevering, 'Verbeter de wereld en begin met het kinderboek, terugblik op "de werkgroepen"', (ook met persoonlijke terugblikken...) was ik iets stelliger.

Nogmaals, het lijkt me buiten kijf vaststaan dat de werkgroepen het kritisch denken over kinderboeken in de jaren ’70 en ’80 flink gestimuleerd hebben, in het kielzog van andere maatschappelijke ontwikkelingen.

En daarop liet ik de volgende slotpassage volgen:

Inmiddels kan eveneens worden vastgesteld dat deze ontwikkelingen plaatsvonden in een periode van stijgende welvaart, waarin bovendien de boekdruktechniek zich spectaculair ontwikkelde en daardoor bijvoorbeeld steeds mooiere prentenboeken voortbracht. Er werden steeds meer boeken verkocht en de bibliotheken hadden middelen om met kracht aan leesbevordering te doen. De jeugdliteratuur ging steeds meer variatie vertonen. En dat kinderboeken een belangrijke rol kunnen spelen in het leesonderwijs is daardoor inmiddels ook een algemeen gedeeld inzicht, een project als ‘Bibliotheek op school’ speelt daar goed op in.

Helaas stijgt de laatste decennia de welvaart niet meer (behalve voor de happy few), boekverkopen zakken per jaar, de gemiddelde boekomloop wordt steeds korter en in de bibliotheken is zeer fors bezuinigd. Uitgeverijen moeten hard aan de weg timmeren om te kunnen voortbestaan en wagen zich niet meer zo makkelijk aan uitgeefavonturen met ongewisse opbrengst. 
We mogen ons gelukkig prijzen dat er nog steeds een gestage stroom aan goede jeugdliteratuur verschijnt, van betrokken en hun kunst serieus nemende auteurs en illustratoren en hun uitgevers, maar onvermijdelijk is er ook een berg boeken die geen ander doel lijken te hebben dan de uitgeverijen (niet toevallig vaak onderdeel van grote bedrijven) draaiend te houden. Op zijn best nog braaf werk, maar inderdaad ‘zo voorzichtig allemaal dat we soms denken, waar hebben we nu in vredesnaam voor gestreden’ (...).


Genoeg reden om niet tevreden achterover te leunen, terugkijkend op al die prachtige boeken die er sinds de jaren ’70 zijn verschenen, maar de vinger aan de pols te houden, de krenten uit de pap onder de aandacht te brengen en van tijd tot tijd die pap zelf eens goed te zeven. Werk aan de winkel voor een kritisch tijdschrift.

Dat laatste is natuurlijk een hint voor de redactie van LZL, zoals Literatuur zonder leeftijd in kinderboekkringen kortweg wordt genoemd.

En wie wil weten wie of wat er wordt bedoeld met 'de werkgroepen', zal het artikel moeten lezen...

Er staan uiteraard nog veel meer lezenswaardige bijdrage in deze aflevering. Ik noem:

- Bea Ros over 'criteria bij bekroningen in de zeventiger jaren'. Zoals ik in mijn recensie van LZL 100 al schreef: 'Ik begrijp dat we binnenkort een promotie-onderzoek van haar mogen verwachten over 'de jeugdliteraire kritiek in dagbladen in de periode 1950-2015'. Ik zie er naar uit.'

- Harry Bekkering, die zich afvraagt 'Hoe "jaren zeventig" is Madelief eigenlijk?'. Niet heel erg, vindt hij, veel werk van Guus Kuijer is 'tijdloos', met name Krassen in het tafelblad.

- Sanne Parlevliet (nog iemand van de jongere garde) met 'Wie weet waren ze het niet, Wim Hofman debuteert met drie boeken vol grillige fantasie'.

- Lieke van Duin over Peter van Gestel, onder de mooie kop 'Er komt godzijgeprezen geen normaal kind in voor', Een citaat van de beschreven auteur uiteraard, uit 1985.

- Anne de Vries over de liedjes van het Schrijverscollectief, met de fraaie openingszinnen:

De belangrijkste kinderpoëzie van de jaren zeventig werd destijds niet als poëzie opgemerkt. Het ging om liedjes voor televisieprogramma's en die worden nu eenmaal niet op de literatuurpagina gerecenseerd.

Maar, merkt hij terecht op:

Wie aan deze kinderpoëzie voorbijgaat, krijgt een vertekend beeld van het klimaat van de jeugdliteratuur van de jaren zeventig.

Zo is 't maar net.

- Karen Woets over het 'tijdgebonden succes van Henk Barnard'. Tijdgebonden, want zijn werk zou meer een pamflet zijn dan woordkunst. Voor de inhoud van dat pamflet kan Karen Woets echter wel waardering opbrengen.

En zo nog wat artikelen.

LZL is, zoals ik in menig eerdere recensie al schreef, geen periodiek voor wie voor zijn of haar beroepspraktijk naar relevante titels van of informatie over kinderboeken zoekt. Zo'n lezer zal overdonderd worden en kan bij gebrek aan ander periodiek beter terecht in de bibliotheek of (kinder)boekwinkel.
Het is een periodiek met academische ambitie, met vaak lange, doorwrochte artikelen. Hier wordt vaker wetenschap bedreven dan wetenschapsjournalistiek, hoewel dat in dit themanummer nogal meevalt - of tegenvalt, 't is maar wat je verlangt.
Maar voor wie eenmaal 'in de kinderboeken' zit, is het een onmisbare uitgave.

Abonnement op LZL? Prijzen 'zijn in 2017 als volgt: Instellingen 47,50; Particulieren 34,50; Studenten 24,25 (bewijs van inschrijving meesturen; moet elk jaar vernieuwd worden). Abonnementen gaan in per volledig kalenderjaar (reeds verschenen nummers worden toegezonden).'
Voor die prijs krijg je drie afleveringen per jaar, bij elkaar ruim 700 pagina's.
Losse nummers? 'Bestellingen voor losse nummers (19,95 euro per stuk) en abonnementen kunnen gericht worden aan het secretariaat van IBBY-Nederland.' ISBN LZL 99: 978 90 6167 275 9.
De ontwerpen voor het omslag zijn van Ted van Lieshout.

Eerste herinneringen: de kleuterschool

De kleuterschool lag naast de lagere school, de 4e Philips Lagere School en zag er zo uit (met dank aan Eindhoven-in-beeld):



Wat ik er deed? Geen idee. Eigenlijk weet ik me vooral het gezicht en de lange gestalte van juffrouw André nog duidelijk te herinneren. Een felle, die juffrouw André. Vaag herinner ik me ook klaslokalen, maar misschien komt dat door andere foto's. Deze foto riep in ieder geval onmiddellijk herinneringen op - maar tegelijk zouden die gevormd kunnen worden door de foto.
De school is inmiddels afgebroken en vervangen door woningen.

Ik weet absoluut niet meer of ik die twee jaar naar school werd gebracht of zelf liep. Weet ook niet meer of ik tijdens die periode aan mijn schildklier ben geopereerd of later.
Ik moet een dromerig jongetje zijn geweest - maar dat herinner ik me niet. Wel dat ik goed kon fantaseren en me uitstekend in mijn eentje kon bezighouden. Mijn verzameling houten dieren, met hok, en mijn doos met stenen bouwblokken zie ik ook nog voor me.
Herinneringen kunnen zich aaneenschakelen: de ene roept de andere op.
Dat zo heel goed kunnen leiden tot in principe eindeloze stukken. Dat doe ik niet.
En over de kleuterschool heb ik ook echt niets meer te melden.

Overleven in de Ardennen

Verteller in Survival van Lydia Rood is de dertienjarige hoofdpersoon Liesbeth. Ze doet dat in de onvoltooid tegenwoordige tijd, dus alsof ze de lezer een soort live verslag levert van haar wedervaren.
Dat is een stijl die vaker wordt toegepast in tienerverhalen en soms geforceerd overkomt. Vaak past de vlotte vertelstem immers helemaal niet bij het karakter van de verteller, of de verteller irriteert door overmatig tienerjargon, hem of haar in de mond gelegd door een auteur die overduidelijk graag een tienerpubliek wil aanspreken. Je hebt als lezer soms veel ‘willing suspension of disbelief’ nodig om deze paradox te aanvaarden.
In Survival is zo’n niet makkelijk pratende maar kennelijk wel verbaal begaafd schrijvende verstelster aan het woord.
De eerste zinnen:

Soms kan ik mijn stem niet vinden. Ze zeggen dat ik schreeuw en met dingen smijt en veel te veel lawaai maak, maar dan is het altijd te laat. Op de momenten dat het moet kan ik niets zeggen. 

Daarmee is de aard van de hoofdpersoon al aardig getekend. Zij is het meisje dat als enige rechtop zit als de bus terugkomt van het schooluitstapje, terwijl de rest op de bodem hurkt. Want ze wordt toch niet opgehaald, en ze conformeert zich niet aan de anderen. Haar vader Ferdi heeft het te druk met zijn bestaan als regisseur en versierder, haar moeder Hella heeft het te druk met de autistische tweeling Janne en Wessel, haar twee jaar jongere zus en broer. En Hella en Ferdi vinden dat ze een apart gezin zijn, niet burgerlijk en zo, heel modern.

Je gaat naar een survival-kamp, leuk he, kondigt haar moeder aan: zo start het verhaal ongeveer. Ze wil nee zeggen, maar het lukt haar niet, en dat ze nee knikt ziet haar moeder Hella niet. Het lukt haar niet tijdens de maaltijd, het lukt haar niet daarna, als Hella met gesloten ogen tegen de muur leunt. ’Nee, Liesbeth, nu even niet.’  Dus gaat ze.

We zijn dan nog maar 14 pagina’s verder (van de 166) en hebben al een rijk beeld van het ongewone en met een vracht aan problemen opgezadelde gezin waarin ze opgroeit.
Wel blijkt toch het nadeel van de hoofdpersoon als verteller. Met een onpersoonlijke verteller zou het wat compacter en dus krachtiger hebben kunnen zijn en zou de bovengenoemde paradox opgelost zijn. Het zou mogelijkheden hebben gegeven om de lezer iets meer door de ogen van andere personages naar de hoofdpersoon te laten kijken.
Niettemin is dit een verteller die er wel in slaagt om geloofwaardig te zijn.  In het kamp voelt ze zich alleen en buitengesloten. Contact leggen, vriendschap sluiten, ze weet niet hoe dat moet, denkt ze. Ze zegt en doet de verkeerde dingen, vindt ze. En de kampleider vindt ze een vervelende macho.

De geïnteresseerde maar zich niet vereenzelvigende lezer heeft dan inmiddels al door dat Liesbeth juist uit angst om afgewezen te worden zelf al behoorlijk afstand neemt van de mensen om haar heen, maar ook dat ze inderdaad niet de juiste verbale pasmunt lijkt te hebben op de juiste momenten. Ze babbelt niet, heeft geen interesse in make-up of bepaalde tv-series, en zo meer. En ze schaamt zich omdat ze nog niet ongesteld is en nauwelijks borsten heeft.
Intussen weet ze haar kampgenoten uiterst raak te typeren, uiteraard vooral de meisjes met wie ze een tent deelt, maar ook sommige jongens.
Verder blijkt ze bij de eerste de beste survivaltocht, een kanotocht, uitstekend te navigeren. Ze heeft haar ogen niet in haar zak zitten. De kampleider merkt dit op en wijst haar bij een raft-tocht aan als leider van een vlot - met uitsluitend jongens als mede-opvaarders. Ze bakt er niets van, vindt ze zelf (de lezer heeft mét de kampleiding in de gaten dat dit nogal meevalt), en tijdens de vaart vindt ook nog een incident plaats. Jort raakt te water, sterke Raf redt hem, maar in plaats van dankbaarheid krijgt Raf ‘fokking homo’  naar zijn kop geslingerd.

Zo merken we dat hoofdpersoon Liesbeth een somberder beeld van zichzelf heeft dan nodig is, en dat ze veel oog heeft voor haar omgeving. We krijgen Rafs problemen opgedist (inderdaad: homo, en zijn vader wil het niet weten), die van anderen, en ze weet precies wie ze sympathiek vindt en wie niet en waarom.
Halverwege het verhaal, ook dankzij regelmatige flashbacks, krijgen we te weten dat Liesbeth permanent een zakje in haar schoen verbergt, met een scheermes erin. En dat ze al eens haar posten heeft opengesneden thuis - en daarna zo in paniek raakte over het resultaat dat ze het bad uitstapte, de wondjes dichtdrukte en verbond en de badkamer schoonmaakte. Uiteraard merkten Hella en Ferdi niets.

Dat leidt naar de climax. Na een reeks intense ervaringen van afwijzing loopt ze naar de afgrond enkele kilometers verder. Springen is de bedoeling, maar ze aarzelt en op dat moment grijpen handen haar beet. Daarna blijken sommige lotgenoten toch meer met haar mee te leven dan ze zelf dacht. Waarachtig, ze heeft contact. De kampleiding besluit haar naar huis te sturen en Ferdi komt haar ophalen. En vertelt haar dat hij en Hella uit elkaar zijn. Hij is vol van zichzelf en op dat moment besluit Liesbeth dat ze liever in het kamp blijft en vindt ze haar stem: ze weet het hem te vertellen.

Laatste zinnen, ook om een indruk te krijgen van de stijl:

Maar misschien denkt hij dat ik daarom als een gek sta te hakken. Uit kwaadheid om dat gerommel onder mijn shirt. Ik stop en leun op de bijl.
‘Ik ben en idioot,’  zeg ik. ‘Wist ik veel wat ik moest doen.’
‘Ja, ik ook niet. Je bent mijn eerste meisje.’
Jort zet zijn bril af. Zijn ogen zijn best dichtbij. Groene dan die van Erik. Ik schrik me dood.
‘Ik ben niemand meisje, hoor!’
Hij knippert even, veegt zijn bril langs zijn shirt en zet hem weer op.
‘Vrienden dan.’
‘Mij best.’
Hij grijnst. ‘Kunnen we samen dingen doen, in het echte leven bedoel ik.’
Breskens. Alleen het treinkaartje al.
Ik zie me al tussen vreemden in de herrie van zo’n drankkeet staan, terwijl mijn vriend de-beste-dj-van-Zeeland uit de verte naar me staart.
En - postduiven?
Maar toch is het fijn dat hij dat wil.
‘We houden contact,’ zeg ik.

Daarmee is het verhaal rond, want daarom ging het.
Het is een verhaal met een zware thematiek, en de keuze voor de hoofdpersoon als verteller heeft zijn nadelen. Maar de ontwikkelingsgang van de hoofdpersoon is goed in beeld gebracht. Het verhaal klopt en is goed gedoseerd. Hier is een kundige auteur aan het werk geweest.

Lydia Rood. Survival. Leopold, 2015. ISBN 978 90 258 6887 1, 174 p.

Eerste herinneringen - de bedstee

Mijn allereerste herinnering is die aan een bedstee in een boerderij. Mijn ouders kwamen me ophalen.
Daaraan verbonden is een vage herinnering aan de zandweg aan het eind van de Hezerweg, die ik steppend insloeg. Nou ja, vaag: ik zie nog duidelijk een zandweg voor me, na de laatste huizen aan de Hezerweg, links, en rechts de Hazeloop, de laatste straat van het 'Oostenrijkse dorp'. Ik zie zelfs de struiken en bomen nog voor me. Zelfs een soort gevoel: ik ging het avontuur tegemoet. Zoiets.

Kloppen deze herinneringen? Wat heb ik eraan toegevoegd?
In ieder geval, denk ik, de omgeving. Ik herinner me de Hezerweg zoals die er toen uitzag - het moet ongeveer 1951 zijn geweest. En onze buurt, het 'Oostenrijkse dorp', in Stratum, het zuiden van Eindhoven. Die herinneringen zijn bovendien versterkt door foto's en latere bezoeken.
Waar de zandweg begon, begint inmiddels links een nieuwe woonwijk en de Heezerweg gaat geasfalteerd door in een bos.

Dat ik met step en al ben verdwaald heeft mijn moeder later bevestigd. Van een bedstee wist ze niets. De step kon ook een fietsje zijn, volgens haar.
Volgens mij was het een step. Logisch is dat niet, op een fietsje kom je verder.

Omdat deze herinnering zo permanent lijkt te zijn, vraag ik wel af in hoeverre ik hem later heb verstevigd of veranderd. Die bedstee, bijvoorbeeld, die zie ik voor me alsof ik er tegenaan kijk. Dat kan niet - ik lag erin. Of niet? Heb ik die bedstee erbij gesleept uit een prentje? Ik weet het niet.

Onze buurt weet ik me goed voor de geest te halen. Maar dat is geen wonder, want ik woonde er tot ik achttien was. Locaties roepen herinneringen op. Bijvoorbeeld het snoepwinkeltje in de Kangoeroestraat (die naam moest ik even opzoeken), dat o.a. zwartwitpoeder verkocht. Lag aan de route naar school. En de speeltuin aan de Hezerweg, met een houten gebouw bij de ingang aan de kruising met de Floralaan. Heb ik er ooit gespeeld? Daarvan herinner ik me niets meer.

Wel weet ik dat bij bezoeken achteraf zowel ouderlijk huis als straat veel kleiner c.q. smaller bleken dan ik me herinner. Met het huis viel me dat het eerst op toen ik, nu alweer decennia geleden, eens aanbelde en vroeg of ik het mocht zien. Heel herkenbaar, maar zoveel kleiner!
Ik zie nog mijn blote moeder bovenaan een heel hoge trap. De trap bleek bij nader beschouwen veel minder hoog. Alle kamers waren ook veel kleiner dan ik me herinner.
De straat was ook breder, vroeger. Het zijn nu heel smalle straten.

In het laatste jaar dat mijn moeder nog leefde, 2010, ben ik met haar nog eens (o.a.) door die straat gereden en we stopten voor waar ons huis was. Het was afgebroken, een leeg veld lag voor ons. Hoe symbolisch... (Later is er een nieuw huis gekomen.)

Aanleiding tot het noteren van mijn herinneringen is de verschijning van het boek Als mijn geheugen me niet bedriegt van Douwe Draaisma. Ik heb het nog niet gelezen en daarmee heb ik geen haast, want de teneur is me uit de besprekingen al duidelijk geworden.
Alleen al dat prachtcitaat van Marten Toonder:  ‘…omdat iets wat in de jeugd gebeurd is, dikwijls het gevolg is van een voorval op oudere leeftijd.’
Zo'n idee had ik al.
Daarom ga ik vanaf nu te hooi en te gras mijn herinneringen opschrijven en daarbij vooral letten op wat volgens mij 'het gevolg is van een voorval op oudere leeftijd'. Zo'n voorval hoeft niet spectaculair te zijn, kan variëren van het doorbladeren van een foto-album en een tochtje op lokatie tot een muziekstuk of een geluid.